Muốn nhận góp ý của biên tập viên mà không mất giọng văn, bạn cần phân biệt hai loại góp ý: chỗ người đọc thật sự bị vấp, và chỗ chỉ là khác sở thích. Loại đầu gần như luôn nên sửa, dù cách sửa có thể là của bạn. Loại sau bạn được quyền giữ, miễn là nói ra được lý do.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Lần đầu nhận lại bản thảo chi chít vết sửa, nhiều tác giả thấy như bị chấm bài. Có người sửa hết cho xong, có người cãi từng chữ. Cả hai cách đều làm sách kém đi. Tập này mình kể cách ngồi với một bản góp ý sao cho cuốn sách tốt lên mà vẫn là của bạn.
Vì sao đọc góp ý lần đầu thường thấy khó chịu?
Bản thảo là thứ bạn đã sống cùng nhiều tháng, có khi nhiều năm. Khi có người chỉ ra chỗ yếu, phản ứng tự nhiên là tự vệ. Điều đó không có gì sai, nó chỉ cho thấy bạn quan tâm tới cuốn sách.
Cái sai là quyết định ngay trong cơn khó chịu đó. Mình hay khuyên tác giả đọc toàn bộ góp ý một lượt, không trả lời gì, rồi để yên vài ngày. Khi đọc lại, rất nhiều góp ý tưởng như vô lý bỗng trở nên hợp lý, và một số góp ý bạn thấy không hợp thì vẫn không hợp, nhưng giờ bạn nói được vì sao.
Cũng nên nhớ rằng biên tập viên đọc sách của bạn với tư cách người đọc đầu tiên không quen biết bạn. Chỗ họ không hiểu là thông tin quý, không phải lời phán xét năng lực.
Một chị viết sách về nấu ăn chay từng kể rằng lần đầu nhận góp ý, chị khóc. Lần thứ hai, chị pha một ấm trà rồi mới mở tệp. Lần thứ ba, chị gọi điện hỏi biên tập viên trước khi đọc.
Chỗ người đọc vấp và chỗ khác sở thích phân biệt thế nào?
Chỗ người đọc vấp là khi câu có hai cách hiểu, khi một thông tin xuất hiện mà chưa được giới thiệu, khi đoạn dài tới mức người ta quên đầu đoạn nói gì. Những chỗ này không phụ thuộc gu. Nếu biên tập viên vấp, nhiều người đọc khác cũng sẽ vấp.
Chỗ khác sở thích là khi câu của bạn rõ ràng, chỉ là biên tập viên thích một cách nói khác: gọn hơn, trang trọng hơn, ít từ địa phương hơn. Ở đây giọng văn của bạn có quyền được giữ, nhất là khi giọng đó là lý do người đọc tìm đến bạn.
Có một vùng lưng chừng: những thói quen viết bạn không nhận ra. Ví dụ bạn mở đoạn nào cũng bằng chữ thật ra, hoặc dùng quá nhiều câu hỏi tu từ. Từng chỗ thì là sở thích, nhưng dày đặc thì thành tật. Khi thấy một kiểu sửa lặp lại hàng chục lần, hãy dừng lại nghĩ.
Một mẹo nhỏ là tự hỏi: nếu mình để nguyên, người đọc mất gì. Nếu câu trả lời là họ mất sự rõ ràng, hãy sửa. Nếu họ chỉ mất một cách nói mà biên tập viên thích hơn, bạn có thể giữ.
Giữ giọng văn nghĩa là giữ những gì?
Giọng văn không nằm ở từng chữ. Nó nằm ở cách bạn xưng hô với người đọc, nhịp câu dài ngắn, loại ví dụ bạn chọn, độ hài hước, và những từ riêng mà bạn dùng một cách có chủ ý.
Nên trước khi làm việc với biên tập viên, hãy nói với họ những điều bạn muốn giữ. Ví dụ mình muốn giữ cách xưng mình với bạn, mình cố tình dùng một số từ miền Trung vì nhân vật là người Huế, mình cố tình viết câu ngắn ở những chương căng thẳng.
Biên tập viên giỏi sẽ ghi lại những điều đó và sửa xung quanh chúng. Nếu không nói trước, họ có thể chuẩn hoá hết theo thói quen chung, rồi bạn phải đi gỡ lại từng chỗ.
Ngược lại, nếu bạn không nói được giọng văn của mình gồm những gì, có khi đó là lúc nên đọc lại chính bản thảo và tự tìm. Người viết hiểu giọng mình thì dễ bảo vệ nó hơn.
Không đồng ý với biên tập viên thì nói thế nào?
Hãy nói bằng lý do về người đọc, không nói bằng cảm xúc. Thay vì em thích câu cũ hơn, hãy nói: câu này em để dài vì muốn người đọc cảm được sự dồn dập của buổi sáng hôm đó. Biên tập viên có thể đồng ý, hoặc đề xuất một cách khác giữ được ý đó mà vẫn rõ.
Đừng tranh luận qua từng dòng ghi chú trong tệp. Những bất đồng lớn nên được nói trong một buổi gặp hoặc một cuộc gọi. Ghi chú trong tệp dễ bị đọc thành giọng gay gắt dù người viết không có ý đó.
Chọn trận để đánh. Nếu bạn phản đối chín mươi chỗ, biên tập viên sẽ khó phân biệt đâu là điều bạn thật sự quan tâm. Nếu bạn nhận phần lớn và giữ lại mười chỗ quan trọng, mười chỗ đó thường được tôn trọng.
Và hãy nhớ rằng với sách in qua nhà xuất bản, có những góp ý liên quan tới quy định nội dung mà biên tập viên không có quyền bỏ qua. Những chỗ này bạn nên hỏi rõ lý do, rồi cùng tìm cách diễn đạt khác.
Sau khi sửa xong thì làm gì với bản góp ý?
Hãy giữ lại. Đọc lại bản góp ý của cuốn đầu trước khi viết cuốn thứ hai là một trong những cách học viết hiệu quả nhất mà mình biết. Những lỗi bạn mắc lặp lại sẽ hiện ra rất rõ.
Nếu có thể, gửi cho biên tập viên một lời cảm ơn cụ thể, nhắc tới một góp ý đã làm cuốn sách tốt lên. Người làm biên tập ít khi được nhắc tên, và họ nhớ những tác giả biết điều đó.
Cũng nên ghi lại những quy ước đã thống nhất: cách viết tên riêng, cách xưng hô, những từ giữ nguyên. Khi tái bản hoặc làm sách điện tử, bảng này giúp bản mới không lệch bản cũ.
Cuối cùng, hãy thử đọc lại một chương đã sửa xong như một người lạ. Nếu nó vẫn nghe như bạn, chỉ rõ ràng hơn, thì bạn đã giữ được giọng văn. Nếu không, câu hỏi đáng đặt ra là: bạn đã nhường ở đâu mà lẽ ra không cần nhường?
Câu hỏi thường gặp
Tác giả có quyền từ chối sửa theo biên tập viên không?
Có, với những góp ý thuộc về sở thích và phong cách. Tuy vậy, hợp đồng xuất bản và quy định nội dung có thể đặt ra những điểm bắt buộc sửa. Bạn nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi rõ góp ý nào là bắt buộc.
Nên nhận góp ý qua tệp chỉnh sửa hay gặp trực tiếp?
Cả hai đều cần. Tệp có theo dõi sửa đổi phù hợp với lỗi nhỏ và câu chữ. Những vấn đề lớn như bỏ chương hay đổi cấu trúc nên nói trực tiếp để hai bên hiểu lý do của nhau.
Làm sao biết biên tập viên đang làm tốt việc của họ?
Dấu hiệu tốt là họ giải thích được vì sao sửa, họ nhận ra điều bạn muốn làm và giúp bạn làm tốt hơn, và bản sửa đọc lên vẫn nghe như bạn. Nếu mọi chỗ sửa chỉ là đổi từ theo ý thích, hãy trao đổi lại.
Góp ý của người thân có thay được biên tập viên không?
Người thân giúp bạn biết cảm nhận chung, nhưng ít khi chỉ ra được vấn đề cấu trúc hay sự không nhất quán. Họ cũng thường ngại nói thẳng. Biên tập viên là người đọc chuyên nghiệp, có kinh nghiệm với nhiều bản thảo.
Bị sửa quá nhiều có phải là bản thảo dở không?
Không hẳn. Số vết sửa nhiều có thể do nhiều lỗi nhỏ lặp lại, dễ khắc phục. Điều đáng lo hơn là những góp ý lớn về cấu trúc hay mục đích cuốn sách, vì chúng cần nhiều công sửa hơn.
