Một cái tên sách tốt làm được hai việc cùng lúc: khiến người ta dừng tay khi lướt qua kệ, và giúp người đang tìm đúng chủ đề gõ ra được nó. Với sách kiến thức, cách an toàn là một tên chính ngắn, dễ nhớ, đi kèm một phụ đề nói rõ sách giúp được gì.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Tên sách thường được chọn vào phút cuối, sau nhiều cuộc họp và nhiều bản nháp. Có tên nghe rất hay trong phòng họp nhưng ra ngoài thì không ai nhớ, không ai tìm được. Tập này mình kể những phép thử đơn giản trước khi chốt một cái tên.
Tên sách phải làm được những việc gì?
Việc đầu tiên là được nhìn thấy. Trên kệ nhà sách hay trên trang sàn thương mại điện tử, tên sách thường chỉ còn là vài chữ nhỏ cạnh một ảnh bìa bằng đốt ngón tay. Tên quá dài bị cắt cụt. Tên quá chung chung thì trôi qua mắt.
Việc thứ hai là được nhớ và kể lại. Phần lớn sách bán được nhờ người này nói với người kia. Nếu người ta không nhớ nổi tên để kể cho bạn, cuốn sách mất đi kênh mạnh nhất của nó.
Việc thứ ba là được tìm thấy. Ngày càng nhiều người gõ chủ đề họ quan tâm vào ô tìm kiếm thay vì đi dạo nhà sách. Một cuốn sách về nuôi con ăn dặm mà tên không có chữ nào gần với chuyện ăn dặm thì rất khó hiện ra.
Hiếm cái tên nào làm tốt cả ba. Vì thế sách kiến thức thường có hai tầng: tên chính lo phần được nhớ, phụ đề lo phần được tìm.
Sách hư cấu và sách kiến thức đặt tên khác nhau thế nào?
Người mua tiểu thuyết thường tìm theo tác giả, theo lời giới thiệu của bạn bè, hoặc theo cảm giác từ bìa. Tên truyện vì thế được phép gợi hơn là nói. Một hình ảnh, một câu nói của nhân vật, một địa danh có sức nặng đều có thể thành tên tốt.
Người mua sách kiến thức thì mang theo một vấn đề. Họ muốn biết ngay cuốn này có giải quyết vấn đề của họ không. Tên chính có thể là một lời hứa ngắn, còn phụ đề nói rõ ai, làm gì, trong hoàn cảnh nào.
Nhiều tác giả sách kiến thức muốn một cái tên văn chương, và thấy phụ đề làm tên kém sang. Mình hiểu, nhưng thường khuyên thử cả hai phương án với vài người đọc mục tiêu. Kết quả gần như luôn nghiêng về phương án rõ ràng hơn.
Với sách thiếu nhi, còn một người nữa phải thích cái tên: người lớn đi mua. Tên cần vui với trẻ và yên tâm với cha mẹ.
Những phép thử trước khi chốt tên
Phép thử đầu tiên là đọc to. Bạn tưởng tượng mình giới thiệu sách với một người bạn qua điện thoại. Nếu phải đánh vần, phải giải thích cách viết, hoặc người nghe hỏi lại hai lần, tên đó sẽ gặp khó khi được truyền miệng.
Phép thử thứ hai là tìm trùng. Hãy gõ tên dự kiến lên các nhà sách trực tuyến, sàn thương mại điện tử và công cụ tìm kiếm. Tên sách thường không được bảo hộ riêng như nhãn hiệu, nên trùng tên không hẳn là phạm luật, nhưng trùng với một cuốn nổi tiếng thì sách của bạn sẽ bị lấn át hoặc bị nghi là ăn theo.
Phép thử thứ ba là nhìn nhỏ. In tên lên một ảnh bìa bằng kích thước con tem và nhìn từ xa một sải tay. Chữ còn đọc được không, tên có bị cắt ở dòng thứ hai không.
Phép thử thứ tư là hỏi người lạ trong nhóm độc giả mục tiêu: chỉ nhìn tên này, bạn đoán sách nói về gì. Nếu câu trả lời lệch xa, tên đang hứa một điều khác với cuốn sách.
Những kiểu tên hay gây rắc rối
Kiểu thứ nhất là tên chơi chữ chỉ tác giả hiểu. Nó có thể rất thông minh, nhưng nếu người đọc cần đọc xong sách mới hiểu tên, thì trước khi đọc họ sẽ không cầm lên.
Kiểu thứ hai là tên chạy theo trào lưu. Một cụm từ đang được nói nhiều trên mạng hôm nay có thể nghe cũ rích sau vài năm, trong khi bạn mong sách sống lâu hơn thế.
Kiểu thứ ba là tên hứa quá tay. Những tên kiểu thay đổi mọi thứ, bí quyết tuyệt đối có thể thu hút lúc đầu nhưng làm người đọc thất vọng, và đánh giá thất vọng thì ở lại rất lâu trên trang bán.
Kiểu thứ tư là tên quá giống tên thương hiệu của người khác. Nếu tên sách trùng với một nhãn hiệu đã đăng ký, nhất là khi bạn định làm cả khoá học hay sản phẩm đi kèm, hãy hỏi người hiểu luật sở hữu trí tuệ trước khi in.
Ai là người quyết định tên cuối cùng?
Khi làm sách qua công ty sách, tên thường là kết quả thương lượng giữa tác giả, biên tập viên và người lo phát hành. Hợp đồng có thể ghi rõ ai có quyền quyết định cuối. Bạn nên đọc điều khoản đó trước khi ký, chứ không phải lúc đang tranh luận.
Người làm phát hành nhìn tên bằng con mắt của kệ sách và của người bán. Họ biết tên nào dễ giới thiệu với nhà sách, tên nào hay bị hỏi lại. Góp ý của họ đáng nghe, dù đôi khi nghe có vẻ thực dụng.
Nếu bạn tự xuất bản, bạn là người quyết định, và cũng là người phải chịu hậu quả. Lúc đó, những phép thử ở trên càng quan trọng, vì không có ai cản bạn lại.
Có một điều ít ai nói: đổi tên sau khi sách đã in và đăng ký là rất tốn kém, gần như phải làm lại từ đầu. Nên chậm vài tuần để chốt tên đúng là một khoản đầu tư rẻ. Nếu phải chọn giữa cái tên bạn thích nhất và cái tên người đọc nhớ được, bạn sẽ chọn cái nào?
Câu hỏi thường gặp
Tên sách có được đăng ký bảo hộ không?
Bản thân tên sách thường không được bảo hộ như một tác phẩm riêng. Nếu bạn muốn dùng tên đó cho cả một loạt sản phẩm, có thể tìm hiểu đăng ký nhãn hiệu. Việc này nên hỏi người làm sở hữu trí tuệ để được tư vấn đúng trường hợp.
Tên sách nên dài bao nhiêu chữ?
Không có quy định, nhưng tên chính ngắn thường dễ nhớ và dễ hiện đầy đủ trên các trang bán. Phần giải thích dài hơn nên dồn vào phụ đề. Hãy kiểm tra tên hiển thị thế nào trên điện thoại trước khi chốt.
Có nên đặt tên sách bằng tiếng Anh cho sách tiếng Việt?
Có thể, nếu độc giả của bạn quen với cụm từ đó. Nhưng tên tiếng Anh khó đọc to, khó truyền miệng với nhiều người và khó tìm bằng tiếng Việt. Thường nên có phụ đề tiếng Việt đi kèm.
Phụ đề sách nên viết thế nào?
Phụ đề nên trả lời câu hỏi sách này giúp ai làm được gì. Viết bằng chữ người đọc thường dùng khi tìm kiếm, tránh thuật ngữ khó. Phụ đề không cần hay, chỉ cần rõ.
Sách dịch có nên giữ nguyên tên gốc không?
Dịch sát tên gốc không phải lúc nào cũng hay, vì cách chơi chữ hay ngữ cảnh văn hoá có thể không sang được tiếng Việt. Nhiều sách dịch đặt tên mới cho độc giả Việt. Hợp đồng bản quyền đôi khi có điều khoản về việc đổi tên, nên cần đọc kỹ.
