Muốn thu âm và phát hành bản hát lại bài hát của người khác, bạn cần sự cho phép của người giữ quyền tác giả với phần nhạc và lời, thường là nhạc sĩ, người thừa kế, hoặc tổ chức được họ uỷ quyền. Bạn không được dùng lại bản thu gốc. Và nếu bạn sửa lời hay đổi giai điệu đáng kể, việc xin phép càng phải rõ ràng.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Hát lại là cách rất nhiều ca sĩ trẻ bắt đầu: một bài hát ai cũng biết, một cách thể hiện mới, và người nghe tò mò bấm vào. Nhưng giữa hát cho vui với bạn bè và phát hành lên nền tảng nghe là một khoảng cách lớn về quyền. Tập này mình nói ở mức cơ chế; gặp việc cụ thể, hãy hỏi luật sư hoặc tổ chức quản lý quyền.
Hát lại cần xin phép những ai?
Một bản hát lại dùng tác phẩm âm nhạc, tức nhạc và lời, của người khác. Người giữ quyền tác giả với tác phẩm đó phải cho phép bạn thu âm và phát hành bản mới.
Người giữ quyền có thể là nhạc sĩ còn sống, người thừa kế nếu nhạc sĩ đã mất, một công ty đã mua quyền, hoặc tổ chức quản lý tập thể được nhạc sĩ uỷ quyền. Bước đầu tiên là tìm ra ai.
Bạn không cần xin phép ca sĩ hát bản gốc hay hãng đã sản xuất bản gốc, miễn là bạn tự thu âm hoàn toàn mới. Nhưng nếu bạn dùng bất kỳ phần nào của bản thu gốc, dù chỉ một đoạn nhạc nền, bạn cần thêm phép của nhà sản xuất bản ghi đó.
Ở một số nước có cơ chế cấp phép thu âm lại theo mức phí định sẵn, không cần thương lượng từng bài. Ở Việt Nam, cách làm cụ thể nên hỏi tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc hoặc người hiểu luật.
Sửa lời, đổi giai điệu: ranh giới cần cẩn thận
Hát lại với cách phối mới, giọng mới, nhịp mới là chuyện thường. Nhưng nếu bạn viết lời mới, bỏ bớt một đoạn, ghép với bài khác, hay đổi giai điệu đáng kể, bạn đang tạo ra tác phẩm phái sinh, và cần sự đồng ý cụ thể cho những thay đổi đó.
Tác giả có quyền bảo vệ tác phẩm khỏi bị sửa đổi làm sai lệch. Một bài hát tình yêu bị đặt lời chế giễu có thể khiến tác giả rất khó chịu, dù bạn chỉ định cho vui.
Hãy mô tả rõ trong lời xin phép bạn định làm gì với bài hát. Xin phép hát lại không có nghĩa là được phép viết lời mới.
Bản hát lại dịch sang ngôn ngữ khác cũng cần phép, vì lời dịch là một thay đổi lớn.
Đăng video hát lại lên mạng thì sao?
Nhiều người đăng video hát lại lên nền tảng video mà không xin phép ai. Một số nền tảng lớn có thoả thuận với các tổ chức quản lý quyền và chủ sở hữu, nên video có thể không bị gỡ, nhưng doanh thu từ quảng cáo có thể được chuyển cho người giữ quyền.
Điều đó không có nghĩa việc đăng là hợp lệ trong mọi trường hợp. Chủ sở hữu vẫn có quyền yêu cầu gỡ. Và thoả thuận của nền tảng không nhất thiết bao phủ mọi bài, mọi nước.
Nếu bạn muốn đưa bản hát lại lên nền tảng nghe nhạc để thu tiền, gần như chắc chắn cần giấy phép. Nhiều đơn vị phân phối hỏi rõ bài đó có phải bản hát lại không và yêu cầu bằng chứng giấy phép.
Cẩn thận với việc dùng nhạc nền tải từ mạng mô phỏng bản gốc. Nó có thể chứa phần bản thu gốc và bị hệ thống nhận diện gắn cờ.
Dân ca và bài hát đã hết thời hạn bảo hộ
Dân ca truyền miệng không rõ tác giả thường không thuộc quyền của ai. Bạn có thể hát và phát hành bản của mình. Nhưng hãy cẩn thận: nhiều bài quen gọi là dân ca thật ra là bài phỏng theo dân ca của một nhạc sĩ cụ thể, có lời mới, có giai điệu được sửa. Những bài đó vẫn còn quyền.
Bài hát của nhạc sĩ đã mất đủ lâu có thể đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản. Nhưng phải tính đúng thời hạn, và vẫn phải ghi đúng tên tác giả.
Bản phối, bản ký âm được xuất bản của những bài hết hạn đó có thể còn quyền của người phối, người biên soạn. Nếu bạn dùng bản phối của người khác, cần xin phép họ.
Khi không chắc, hãy coi như bài hát còn quyền và đi tìm người giữ quyền. Sai theo hướng cẩn thận luôn rẻ hơn.
Xin phép thế nào cho thuận?
Liên hệ bằng văn bản, nói rõ bạn là ai, bạn định làm gì với bài hát, phát hành ở đâu, có thu tiền không, có thay đổi gì không. Gửi kèm một bản demo nếu có, để người giữ quyền nghe cách bạn thể hiện.
Nhiều nhạc sĩ vui khi thấy người trẻ muốn hát lại bài của mình, và có thể đồng ý với điều kiện hợp lý như ghi tên đúng, chia một phần doanh thu. Có nhạc sĩ từ chối, và đó là quyền của họ.
Lưu lại văn bản cho phép, ghi rõ phạm vi. Đơn vị phân phối có thể hỏi, và bạn cần nó nếu có khiếu nại.
Luôn ghi đúng tên nhạc sĩ và người viết lời ở mọi nơi bản hát lại xuất hiện. Đó là cách tối thiểu để tôn trọng người đã viết ra bài hát bạn yêu. Nếu bài hát bạn viết được một người trẻ hát lại, bạn mong họ làm điều gì trước tiên?
Câu hỏi thường gặp
Hát lại bài hát trên mạng xã hội không thu tiền có cần xin phép không?
Về nguyên tắc, sử dụng tác phẩm để phổ biến tới công chúng cần được phép, dù không thu tiền. Trên thực tế một số nền tảng có thoả thuận cấp phép, nhưng không thay thế hoàn toàn việc xin phép. Nếu định phát hành chính thức, hãy xin phép.
Hát lại cần trả tiền cho nhạc sĩ bao nhiêu?
Không có con số chung. Tuỳ thoả thuận với người giữ quyền hoặc mức của tổ chức quản lý tập thể. Có nhạc sĩ đồng ý miễn phí kèm điều kiện, có người yêu cầu chia doanh thu hoặc một khoản cố định.
Có được hát lại bài hát nước ngoài không?
Được nếu có sự cho phép của người giữ quyền, thường là công ty quản lý quyền tác giả của bài đó. Nếu dịch lời sang tiếng Việt, cần phép cho cả việc dịch. Việc tìm người giữ quyền nước ngoài có thể mất thời gian.
Bản hát lại có được đăng ký nhận diện nội dung trên nền tảng video không?
Bạn có thể có quyền với bản thu của mình, nhưng tác phẩm vẫn thuộc về người khác. Đăng ký nhận diện nội dung cho bản hát lại dễ gây tranh chấp với bản gốc và bản hát lại khác. Hãy hỏi đơn vị phân phối trước.
Hát lại ở quán cà phê, đám cưới có cần xin phép không?
Biểu diễn trước công chúng thường thuộc diện phải trả tiền quyền tác giả, và nhiều địa điểm kinh doanh trả qua tổ chức quản lý tập thể. Tiệc riêng tư gia đình thường khác. Hỏi địa điểm hoặc tổ chức quản lý để biết rõ.
