Bản thảo sẵn sàng gửi đi khi nó đã được viết xong trọn vẹn, được chính bạn sửa ít nhất hai vòng sau một khoảng nghỉ đủ dài, đã có vài người ngoài đọc và nói thật, và bạn trả lời được trong một câu rằng cuốn sách này dành cho ai. Thiếu một trong mấy điều đó thì gửi đi thường là gửi sớm.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Tập này mình nói về khoảnh khắc mà gần như tác giả nào cũng sốt ruột: viết xong chữ cuối, muốn gửi ngay trong đêm. Nhưng người nhận bản thảo ở nhà xuất bản hay công ty sách thường chỉ đọc vài trang đầu để quyết định có đọc tiếp hay không, và cơ hội gửi lần đầu thì chỉ có một.
Viết xong và sửa xong khác nhau ở chỗ nào?
Viết xong là khi câu chuyện hoặc lập luận đã đi hết từ đầu tới cuối. Sửa xong là khi bạn đã đọc lại toàn bộ với con mắt của người lạ, và đã cắt những đoạn mình thích nhưng người đọc không cần. Hai thời điểm này thường cách nhau vài tháng, không phải vài ngày.
Cách mình hay khuyên là cất bản thảo đi một thời gian, ít nhất vài tuần, không mở ra. Khi quay lại, bạn sẽ thấy những thứ lúc viết không thấy: một chương kể lại điều chương trước đã kể, một nhân vật xuất hiện rồi biến mất, một đoạn giải thích dài vì lúc đó bạn đang tự thuyết phục mình.
Vòng sửa đầu nên là vòng sửa lớn: cấu trúc, thứ tự chương, những phần thừa và thiếu. Đừng ngồi gọt từng câu ở vòng này, vì có khi cả chương đó sẽ bị bỏ. Vòng sửa thứ hai mới đến câu chữ, nhịp văn, cách xưng hô, những từ bạn lặp quá nhiều.
Một phép thử đơn giản là đọc to vài chương. Chỗ nào bạn vấp khi đọc, chỗ nào bạn tự thấy ngượng, gần như chắc chắn là chỗ người đọc cũng sẽ vấp.
Người nhận bản thảo đọc gì trước tiên?
Người nhận bản thảo ở một nơi làm sách thường có rất nhiều bản thảo chờ, và thời gian thì có hạn. Họ đọc thư giới thiệu trước, rồi đọc phần mở đầu. Nếu vài trang đầu chưa kéo được họ đi tiếp, rất khó để họ đọc tới chương mà bạn thấy hay nhất.
Nhiều tác giả để cái hay nhất ở giữa sách, còn phần đầu là một đoạn dẫn dài về hoàn cảnh ra đời cuốn sách, lời cảm ơn, hay một chương lý thuyết khô. Với sách phi hư cấu, người nhận muốn thấy ngay vấn đề mà cuốn sách giải quyết. Với truyện, họ muốn thấy giọng văn và một điều gì đó đang xảy ra.
Mình từng thấy một bản thảo về nuôi dạy con rất tốt, nhưng mười lăm trang đầu là tác giả kể hành trình học tập của mình. Khi chị chuyển phần đó ra sau, đưa một tình huống ở bữa cơm tối lên mở đầu, bản thảo lập tức dễ đọc hơn hẳn mà không phải viết thêm chữ nào.
Nên trước khi gửi, hãy đọc lại riêng phần mở đầu như thể đó là thứ duy nhất người ta đọc. Vì nhiều khi, đúng là như vậy.
Có cần người khác đọc trước khi gửi không?
Rất nên. Bạn đã sống với bản thảo quá lâu, bạn biết điều mình muốn nói nên đọc câu nào cũng thấy rõ. Người ngoài thì chỉ có chữ trên trang. Chỗ họ bối rối chính là chỗ bạn tưởng đã viết rõ.
Người đọc trước tốt nhất không phải người thương bạn nhất, mà là người gần với độc giả bạn nhắm tới. Viết sách cho giáo viên mầm non thì nhờ hai, ba cô giáo đọc. Viết tiểu thuyết cho người trẻ thì nhờ người trẻ đọc, chứ đừng chỉ nhờ bạn cùng lứa với mình.
Hãy hỏi họ những câu cụ thể thay vì hỏi hay không. Đoạn nào bạn muốn bỏ qua. Chỗ nào bạn phải đọc lại mới hiểu. Nếu phải kể cho bạn bè nghe cuốn này nói gì, bạn sẽ kể thế nào.
Không phải góp ý nào cũng phải sửa theo. Nhưng nếu hai người đọc độc lập cùng vấp ở một chỗ, chỗ đó cần sửa.
Thư giới thiệu bản thảo nên viết những gì?
Thư giới thiệu nên ngắn, đọc xong trong một hai phút. Nó cần trả lời mấy câu: sách nói về điều gì, dành cho ai, vì sao bạn là người viết cuốn này, và bản thảo đã hoàn chỉnh tới đâu. Thêm một đoạn tóm tắt nội dung và mục lục là đủ.
Câu dành cho ai là câu tác giả hay trả lời yếu nhất. Nhiều người viết là cho tất cả mọi người, và điều đó làm người nhận lo, vì một cuốn sách cho tất cả mọi người thường không tìm được ai cụ thể. Nói rõ hơn sẽ tốt hơn, ví dụ cha mẹ có con đang học tiểu học và đang mệt vì chuyện bài tập về nhà.
Phần vì sao bạn viết cuốn này không cần là bằng cấp. Nó có thể là mười năm bạn làm nghề đó, là một cộng đồng bạn đang chăm sóc, là trải nghiệm riêng mà ít người có. Người làm sách muốn biết ai sẽ đứng sau cuốn sách khi nó ra đời.
Đừng viết những câu tự khen như cuốn sách sẽ thay đổi cuộc đời bạn đọc.
Gửi rồi chờ bao lâu và nếu bị từ chối thì sao?
Mỗi nơi có nhịp làm việc riêng, có nơi hồi âm nhanh, có nơi rất lâu, có nơi không hồi âm nếu không quan tâm. Bạn nên hỏi hoặc đọc kỹ hướng dẫn nhận bản thảo của từng nơi trước khi gửi, và ghi lại ngày gửi để theo dõi.
Gửi cùng lúc cho nhiều nơi là chuyện bình thường, nhưng nên nói rõ điều đó trong thư. Nếu một nơi nhận lời, hãy báo ngay cho những nơi còn lại.
Bị từ chối không có nghĩa bản thảo dở. Có thể nó không hợp dòng sách của nơi đó, có thể họ vừa làm một cuốn cùng đề tài. Nếu người nhận có góp ý kèm theo, dù chỉ một câu, hãy đọc kỹ, vì đó là thứ hiếm.
Và nếu sau nhiều lần gửi mà không nơi nào nhận, bạn vẫn còn con đường tự xuất bản, mình sẽ nói kỹ ở một tập khác. Câu hỏi đáng giữ lại lúc này là: nếu chỉ có một người đọc được vài trang đầu, bạn muốn họ thấy điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Nên gửi bản thảo cho nhà xuất bản hay công ty sách?
Ở Việt Nam, nhiều cuốn sách được công ty sách tìm, biên tập và phát hành, còn nhà xuất bản cấp phép và chịu trách nhiệm nội dung. Tác giả mới thường làm việc với công ty sách trước. Bạn nên xem dòng sách mỗi nơi đang làm để gửi đúng chỗ.
Có cần gửi toàn bộ bản thảo ngay lần đầu không?
Tuỳ yêu cầu của nơi nhận. Có nơi chỉ muốn thư giới thiệu, tóm tắt và vài chương đầu, có nơi muốn đọc toàn bộ. Dù họ chỉ xin vài chương, bạn vẫn nên có bản hoàn chỉnh sẵn sàng khi họ hỏi tiếp.
Gửi bản thảo có sợ bị lấy mất ý tưởng không?
Rủi ro này có nhưng thấp hơn nhiều người nghĩ, vì người làm sách cần tác giả chứ không chỉ cần ý tưởng. Bạn nên giữ bản thảo có ghi ngày, lưu lại thư đã gửi, và nếu lo lắng thì tìm hiểu việc đăng ký quyền tác giả để có thêm bằng chứng.
Bản thảo nên trình bày bằng định dạng nào?
Một tệp văn bản thông thường, phông chữ dễ đọc, giãn dòng thoáng, có đánh số trang và tên chương rõ ràng là đủ. Đừng tốn công dàn trang đẹp hay tự làm bìa, vì những việc đó nơi làm sách sẽ làm lại theo cách của họ.
Sách phi hư cấu có cần viết xong mới gửi không?
Với sách phi hư cấu, có nơi chấp nhận đề cương chi tiết kèm vài chương mẫu, nhất là khi tác giả có chuyên môn rõ. Tác giả lần đầu thì viết xong vẫn an toàn hơn, vì nó chứng minh bạn đi được tới cuối.
