Biên tập nội dung sửa cái xương của cuốn sách: cấu trúc, lập luận, nhịp chương. Biên tập câu chữ sửa từng câu cho rõ, gọn và đúng giọng. Đọc mo-rát là soát lỗi trên bản đã dàn trang, ngay trước khi đưa in. Ba việc này đi theo đúng thứ tự đó, và làm lẫn thứ tự là cách nhanh nhất để tốn công hai lần.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Nhiều tác giả nghe chữ biên tập thì nghĩ tới sửa chính tả. Thật ra đó là phần cuối và nhỏ nhất. Tập này mình kể lần lượt ba vòng, mỗi vòng người ta nhìn vào đâu, và vì sao một cuốn sách tự xuất bản hay bị chê thường là thiếu hẳn một vòng.
Biên tập nội dung nhìn vào điều gì?
Người biên tập nội dung đọc cả cuốn như một khối. Họ hỏi: cuốn này hứa với người đọc điều gì, và có giữ lời hứa đó tới trang cuối không. Chương nào lạc đề. Chỗ nào lập luận nhảy cóc. Phần nào nên đưa lên trước vì người đọc cần nó sớm hơn.
Với truyện, họ nhìn vào nhân vật có thay đổi không, mạch truyện có đoạn chùng quá lâu không, cái kết có được chuẩn bị từ trước không. Với sách kiến thức, họ nhìn vào việc mỗi chương có trả lời một câu hỏi rõ ràng không, và các chương có chồng lên nhau không.
Kết quả của vòng này thường là một bức thư dài hoặc một bản ghi chú, ít khi là những vết sửa trên từng câu. Có khi lời khuyên là bỏ hẳn hai chương, gộp ba chương thành một, hoặc viết thêm một phần mà tác giả chưa nghĩ tới.
Đây là vòng đau nhất với tác giả, và cũng là vòng tạo ra khác biệt lớn nhất. Một cuốn sách câu chữ trau chuốt mà cấu trúc lỏng vẫn là một cuốn sách khó đọc.
Biên tập câu chữ khác gì sửa chính tả?
Khi cấu trúc đã ổn, người biên tập mới đi vào từng đoạn, từng câu. Họ sửa câu quá dài, câu mơ hồ, từ lặp, cách xưng hô không nhất quán, thuật ngữ lúc viết thế này lúc viết thế khác. Họ cũng giữ cho giọng văn đồng đều từ đầu tới cuối.
Chuyện nhất quán nghe thì nhỏ nhưng người đọc cảm được ngay. Chương đầu gọi là trẻ, chương sau gọi là bé, chương sau nữa gọi là con. Tên một địa danh viết hoa chỗ này, viết thường chỗ kia. Mỗi thứ một chút, cộng lại thành cảm giác cuốn sách được làm vội.
Người biên tập câu chữ giỏi thường lập một bảng ghi các quy ước của cuốn sách: cách viết số, cách viết tên riêng, cách trích dẫn, những từ tác giả muốn giữ dù không phổ biến. Bảng này rất có ích cho vòng sau.
Điều quan trọng là họ sửa để câu của tác giả rõ hơn, chứ không viết lại theo giọng của mình. Một bản biên tập tốt đọc lên vẫn nghe như tác giả, chỉ là tác giả vào một ngày tỉnh táo nhất.
Đọc mo-rát là làm gì và vì sao để cuối?
Mo-rát là cách dân làm sách gọi bản in thử sau khi đã dàn trang. Đọc mo-rát là soát trên chính bản đó: lỗi chính tả còn sót, chữ bị rơi khi chuyển tệp, dấu câu, ngắt dòng xấu, một dòng lẻ loi ở đầu trang, số trang trong mục lục không khớp.
Vòng này phải để cuối vì nó soát cái người đọc sẽ thật sự cầm trên tay. Quá trình dàn trang có thể sinh lỗi mới, như mất chữ nghiêng, dấu tiếng Việt bị tách ra, một đoạn bị lặp. Những lỗi này không có trong bản thảo gốc, nên không vòng nào trước đó bắt được.
Nếu bạn sửa nội dung lớn ở bản mo-rát, bạn sẽ làm xô cả trang, số trang chạy, mục lục sai, và lại phải soát lại từ đầu. Đó là lý do người trong nghề rất ngại khi tác giả cầm bản mo-rát rồi mới thấy muốn viết lại một chương.
Thường sách sẽ qua vài lượt mo-rát, mỗi lượt có thể do người khác đọc, vì mắt người đã đọc quá quen một văn bản sẽ tự điền chữ đúng vào chỗ sai.
Làm sai thứ tự thì tốn gì?
Sai lầm hay gặp nhất là tác giả thuê người soát chính tả trước, rồi mới nhận ra cấu trúc cần sửa. Khi viết lại ba chương, toàn bộ công soát chính tả ở ba chương đó thành công cốc, và chữ mới viết lại chưa ai soát.
Sai lầm thứ hai là gộp cả ba vòng vào một người trong một lần đọc. Người đó sẽ bị kéo về phía những lỗi dễ thấy như chính tả, và bỏ qua những vấn đề lớn khó gọi tên. Mắt người không nhìn tốt cả rừng lẫn từng chiếc lá trong cùng một lượt.
Sai lầm thứ ba là bỏ hẳn vòng biên tập nội dung vì nghĩ mình viết đã chắc. Mình gặp nhiều cuốn tự xuất bản câu chữ sạch sẽ nhưng người đọc bỏ dở ở giữa, và lý do gần như luôn nằm ở cấu trúc.
Nếu ngân sách và thời gian có hạn, mình khuyên bạn ưu tiên biên tập nội dung trước, sau đó là mo-rát. Câu chữ chưa trau chuốt thì người đọc còn tha thứ, còn một cuốn sách không biết mình muốn đi đâu thì rất khó.
Tác giả nên làm gì trong mỗi vòng?
Ở vòng nội dung, việc của bạn là nghe và hỏi lại. Đừng trả lời ngay bằng một bức thư bảo vệ từng chương. Hãy để góp ý nằm đó vài ngày, rồi quyết định cái gì nhận, cái gì giữ, và giải thích vì sao với người biên tập.
Ở vòng câu chữ, bạn nên đọc lại từng chỗ sửa, không bấm chấp nhận hết một lượt. Nếu một chỗ sửa làm câu mất ý, hãy nói rõ. Nhưng nếu thấy rất nhiều chỗ sửa cùng một kiểu, đó có thể là một thói quen viết bạn nên tự bỏ.
Ở vòng mo-rát, bạn chỉ nên sửa lỗi, không sửa ý. Nếu thật sự phải sửa ý, hãy sửa sao cho số chữ gần như không đổi để không làm xô trang.
Một cuốn sách tốt thường là kết quả của nhiều người đọc kỹ, không chỉ một người viết giỏi. Lần tới cầm một cuốn sách thấy dễ đọc, bạn có muốn đoán xem nó đã đi qua bao nhiêu vòng như vậy không?
Câu hỏi thường gặp
Biên tập viên sách có viết lại nội dung của tác giả không?
Biên tập viên tốt đề xuất và sửa để làm rõ ý, không viết lại theo giọng của mình. Những thay đổi lớn về nội dung phải được tác giả đồng ý. Nếu bạn thấy giọng văn bị đổi quá nhiều, hãy trao đổi thẳng.
Sách tự xuất bản có bắt buộc qua biên tập không?
Ở Việt Nam, sách in phải đi qua một nhà xuất bản có phép, và nhà xuất bản có biên tập viên chịu trách nhiệm với nội dung. Còn việc biên tập kỹ về cấu trúc và câu chữ thì tác giả tự xuất bản thường phải tự lo hoặc thuê người làm.
Đọc mo-rát bao nhiêu lượt là đủ?
Không có con số cố định, thường là vài lượt cho tới khi một lượt đọc không còn tìm ra lỗi đáng kể. Nên có ít nhất một lượt do người chưa từng đọc bản thảo làm, vì mắt họ còn mới.
Phần mềm soát chính tả có thay được người đọc mo-rát không?
Phần mềm bắt được nhiều lỗi gõ nhưng không bắt được chữ đúng chính tả mà sai nghĩa, dòng lẻ ở đầu trang, số trang lệch mục lục. Nó là công cụ hỗ trợ tốt, không thay được người đọc cẩn thận.
Thời gian biên tập một cuốn sách mất bao lâu?
Tuỳ độ dày, độ khó và tình trạng bản thảo, nên khó nói một con số chung. Bạn nên hỏi người biên tập ước lượng sau khi họ đọc thử vài chương, và dành chỗ trống trong lịch ra mắt cho việc này.
