Làm sách nói từ một cuốn sách in cần ba thứ trước khi bấm nút ghi âm: bạn có quyền làm sách nói, bạn có một kịch bản đọc đã được sửa cho tai nghe chứ không phải cho mắt đọc, và bạn có một người đọc hợp với giọng cuốn sách. Sau đó mới tới ghi âm, nghe soát đối chiếu từng câu với văn bản, và chia tệp theo chương.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Chính chương trình bạn đang nghe cũng là chữ được đọc thành tiếng, nên mình hiểu khá rõ chữ viết cho mắt và chữ viết cho tai khác nhau thế nào. Tập này mình kể những bước để một cuốn sách in có thêm một đời sống mới qua giọng đọc.
Bạn có quyền làm sách nói không?
Câu hỏi này phải trả lời đầu tiên. Nếu sách đã in qua một công ty sách, hãy đọc lại hợp đồng xem quyền làm sách nói thuộc về ai. Có hợp đồng gom cả quyền này, có hợp đồng không nhắc tới, và không nhắc tới thì không có nghĩa bạn tự do làm.
Với sách dịch, quyền sách nói tiếng Việt thường phải mua riêng từ bên giữ quyền gốc. Quyền dịch sách in không tự động bao gồm quyền làm sách nói.
Nếu trong sách có trích dẫn, lời bài hát, thơ của người khác đã được phép in, hãy kiểm tra xem sự cho phép đó có bao gồm bản ghi âm không.
Thủ tục để phát hành sách nói chính thống cũng cần được hỏi nhà xuất bản, vì nó có thể được xem là một hình thức xuất bản. Làm rõ những điều này trước khi thuê phòng thu, vì bản ghi âm không có quyền phát hành là tiền bỏ đi.
Sửa văn bản cho tai nghe
Mắt có thể quay lại đọc câu trước, tai thì không. Câu quá dài, nhiều mệnh đề lồng nhau, đọc lên người nghe lạc ngay. Người làm kịch bản đọc thường tách những câu đó ra, mà không đổi ý.
Những thứ chỉ có nghĩa trên trang giấy phải được chuyển thành lời. Bảng biểu cần được kể lại thành câu. Hình minh hoạ cần một lời mô tả hoặc bỏ đi. Những câu như xem hình bên dưới, như bảng trên cho thấy phải sửa.
Chú thích cuối trang phải quyết định: đọc lồng vào ngay chỗ đó, đọc cuối chương, hay bỏ. Ký hiệu, chữ viết tắt, số liệu dài phải được viết ra thành chữ theo cách sẽ đọc.
Đây là phần tốn công mà người làm lần đầu hay bỏ qua, rồi tới phòng thu mới phát hiện người đọc phải dừng lại suy nghĩ ở từng chỗ như vậy.
Chọn người đọc: tác giả tự đọc hay thuê giọng?
Với sách hồi ký, sách chia sẻ trải nghiệm cá nhân, tác giả tự đọc có sức nặng riêng mà không giọng chuyên nghiệp nào thay được. Người nghe muốn nghe chính người đã sống câu chuyện đó.
Nhưng đọc sách nói là một nghề. Giữ giọng đều trong nhiều giờ, thở không thành tiếng, không nhấn sai, đọc cảm xúc mà không diễn quá. Tác giả tự đọc nên thử đọc một chương, nghe lại, và thật lòng hỏi mình có muốn nghe giọng đó mười tiếng không.
Với tiểu thuyết nhiều nhân vật, sách kiến thức dài, người đọc chuyên nghiệp thường cho trải nghiệm tốt hơn. Hãy cho vài người đọc thử cùng một đoạn và chọn bằng tai của người nghe mục tiêu, không chỉ bằng tai của bạn.
Giọng đọc tổng hợp nhân tạo đã khá tốt và rẻ hơn nhiều. Nó hợp với tài liệu tra cứu, sách hướng dẫn. Với văn chương, cảm xúc vẫn là điểm yếu. Một số nền tảng có quy định riêng về sách nói giọng nhân tạo, nên hãy đọc kỹ trước khi làm.
Danh sách phát âm và buổi ghi âm
Trước khi ghi, hãy lập một danh sách phát âm: tên nhân vật, địa danh, từ nước ngoài, thuật ngữ chuyên môn, và cách đọc đúng. Một cái tên đọc hai kiểu ở hai chương là lỗi người nghe nhận ra ngay.
Với sách có nhiều từ địa phương, hãy quyết định trước người đọc sẽ đọc theo giọng nào, và thống nhất cả cuốn.
Ghi âm ở phòng thu cho âm thanh sạch nhất. Ghi tại nhà cũng được nếu phòng nhỏ, nhiều vải mềm, tắt quạt, tắt tủ lạnh, và ghi vào giờ yên tĩnh. Tiếng lật giấy, tiếng bụng sôi, tiếng xe máy ngoài đường đều lọt vào micro.
Người đọc nên đọc từng đoạn vừa phải, nghỉ đều để giọng không mỏi. Giọng buổi sáng và giọng cuối ngày khác nhau rõ rệt, nên cố gắng ghi các chương liền nhau trong điều kiện giống nhau.
Nghe soát, chia tệp và phát hành
Nghe soát là nghe lại toàn bộ bản ghi và đối chiếu từng câu với kịch bản, tìm chỗ đọc sót chữ, đọc sai, tiếng ồn lạ, khoảng lặng quá dài. Người nghe soát nên là người khác người đọc, vì người đọc nghe lại sẽ tự điền chữ đúng.
Sau khi sửa, bản ghi được chia thành tệp theo chương, có tên và thứ tự rõ ràng, kèm thông tin về sách, người đọc, thời lượng. Mỗi nền tảng sách nói có yêu cầu kỹ thuật riêng về định dạng và độ to, hãy đọc kỹ trước khi xuất tệp.
Phần mở đầu của sách nói thường có một đoạn giới thiệu tên sách, tác giả, người đọc. Phần kết có lời cảm ơn và thông tin bản quyền. Những đoạn này ngắn nhưng làm sách nói trông chuyên nghiệp.
Một cuốn sách in có thể tới thêm những người không có thời gian ngồi đọc: người lái xe, người nấu cơm, người mắt đã kém. Trong số người thân của bạn, ai sẽ nghe cuốn sách này thay vì đọc nó?
Câu hỏi thường gặp
Làm sách nói có cần xin phép tác giả không?
Có, nếu bạn không phải là người giữ quyền. Làm sách nói là một hình thức khai thác tác phẩm cần được chủ sở hữu quyền cho phép. Với sách dịch, còn cần quyền từ bên giữ quyền gốc.
Một cuốn sách nói mất bao lâu để ghi âm?
Tuỳ độ dài sách, kinh nghiệm người đọc và số lần phải ghi lại. Thời gian ghi và biên tập âm thanh thường gấp nhiều lần thời lượng sách nói thành phẩm. Hãy dành thời gian dư cho nghe soát và sửa.
Có thể tự ghi âm sách nói tại nhà không?
Có thể, nếu phòng yên tĩnh, ít vang và có micro đủ tốt. Hãy ghi thử một chương và nhờ vài người nghe trên tai nghe. Nếu tiếng ồn và tiếng vang rõ, nên cân nhắc phòng thu.
Sách nói giọng nhân tạo có được chấp nhận không?
Nhiều người nghe chấp nhận với sách hướng dẫn, tài liệu. Với tiểu thuyết và sách cảm xúc, người nghe thường vẫn chuộng giọng người thật. Một số nền tảng có quy định riêng, nên hãy kiểm tra trước khi phát hành.
Sách nói có nên đọc nguyên văn sách in không?
Phần lớn nên giữ nguyên nội dung, nhưng những chỗ chỉ có nghĩa trên trang giấy như bảng, hình, chú thích cần được chuyển thành lời. Mọi thay đổi đáng kể nên được tác giả và bên giữ quyền đồng ý.
