Nếu sách chủ yếu là chữ, như tiểu thuyết hay sách kỹ năng, hãy làm dạng co giãn: chữ tự chảy theo cỡ màn hình, người đọc chỉnh được cỡ chữ, phông, màu nền. Nếu sách sống nhờ hình và bố cục, như sách tranh thiếu nhi, sách nấu ăn, giáo trình nhiều bảng, thì dạng cố định trang giữ được đúng trang như bản in.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Nhiều tác giả nghĩ làm sách điện tử là lưu bản dàn trang ra một tệp rồi đem bán. Làm vậy thì đọc trên máy tính ổn, nhưng trên điện thoại người đọc phải phóng to, kéo qua kéo lại từng dòng. Tập này mình kể hai dạng sách điện tử khác nhau thế nào và chọn ra sao.
Dạng co giãn vận hành thế nào?
Ở dạng co giãn, sách điện tử không có trang cố định. Nó giống một trang web: chữ, tiêu đề, hình được đánh dấu theo vai trò, và thiết bị đọc tự sắp chúng lên màn hình. Màn hình nhỏ thì mỗi trang ít chữ hơn, màn hình lớn thì nhiều hơn.
Người đọc được quyền chỉnh: tăng cỡ chữ khi mỏi mắt, đổi phông, bật nền tối đọc ban đêm, tra từ, đánh dấu, ghi chú. Đây là trải nghiệm mà người đọc sách điện tử quen và mong đợi.
Cái giá của sự linh hoạt là bạn không kiểm soát được trang trông thế nào. Không có chuyện dòng này phải nằm cuối trang, hình kia phải nằm cạnh đoạn nọ. Người làm sách phải chấp nhận nhường quyền trình bày cho người đọc.
Định dạng chuẩn phổ biến của sách điện tử dạng co giãn được hầu hết các ứng dụng và máy đọc sách hỗ trợ, và là dạng mà các nhà sách điện tử thường yêu cầu.
Dạng cố định trang hợp với sách nào?
Ở dạng cố định trang, mỗi trang giữ nguyên như bản in: chữ, hình, khoảng trắng nằm đúng chỗ. Nó hợp với sách mà bố cục là một phần của nội dung. Sách tranh thiếu nhi với chữ đặt khéo trong hình. Sách nấu ăn với ảnh món và các bước xếp cạnh nhau. Sách học ngoại ngữ, giáo trình có bảng và sơ đồ.
Nhược điểm là trên màn hình nhỏ, người đọc phải phóng to và kéo trang. Đọc một cuốn sách tranh khổ ngang trên điện thoại dựng đứng là một trải nghiệm khá khổ sở.
Dạng này cũng khó cho người đọc cần chữ lớn, vì phóng to cả trang khác với tăng cỡ chữ. Và chế độ nền tối gần như không dùng được.
Có một kiểu cố định trang đơn giản nhất là tệp văn bản cố định trang mà ai cũng quen, loại tệp người ta hay gửi cho nhau để in. Nó tiện, mở được ở mọi nơi, và hợp với tài liệu dùng để in ra hoặc đọc trên máy tính.
Người đọc Việt đang đọc trên thiết bị gì?
Câu này quan trọng hơn mọi lý thuyết. Ở Việt Nam, rất nhiều người đọc sách điện tử trên điện thoại, một số đọc trên máy tính bảng, và một nhóm nhỏ hơn dùng máy đọc sách mực điện tử. Mỗi thiết bị đặt ra yêu cầu khác nhau.
Trên điện thoại, dạng co giãn gần như luôn thắng với sách chữ. Trên máy tính bảng, dạng cố định trang có thể dùng được cho sách tranh, sách nấu ăn. Trên máy đọc mực điện tử màn hình đen trắng, hình màu mất hết ý nghĩa, và trang cố định thường hiển thị nhỏ.
Nếu bạn bán tài liệu cho giáo viên, họ có thể đọc trên máy tính và in ra. Khi đó tệp cố định trang lại là thứ họ cần nhất.
Hãy hỏi thẳng vài người đọc mục tiêu họ đọc trên gì, vào lúc nào. Một chị nhân viên đọc sách trên điện thoại khi đi xe buýt cần một thứ rất khác một thầy giáo in tài liệu ra để soạn bài.
Có cần làm cả hai dạng không?
Với nhiều sách, làm cả hai là hợp lý. Dạng co giãn để bán qua các nhà sách điện tử, cho người đọc trên điện thoại. Tệp cố định trang để bán trực tiếp hoặc cho người muốn in ra.
Với sách tranh thiếu nhi, có người chọn làm dạng cố định trang cho máy tính bảng, và không làm bản cho điện thoại, vì trải nghiệm trên điện thoại quá kém. Đó là một lựa chọn có chủ ý chứ không phải thiếu sót.
Với sách kiến thức có vài bảng biểu, có thể làm dạng co giãn và biến bảng thành hình, kèm lời mô tả. Hình không co giãn được, nhưng ít ra không vỡ.
Điều cần tránh là làm một dạng rồi ép nó chạy ở nơi không hợp, như bán tệp cố định trang khổ lớn cho người đọc trên điện thoại mà không nói rõ.
Đừng quên người đọc khiếm thị
Dạng co giãn làm đúng cách có thể đọc được bằng phần mềm đọc màn hình, là công cụ người khiếm thị dùng để nghe văn bản. Đó là một nhóm người đọc thật mà nhiều người làm sách quên mất.
Để làm được, tiêu đề phải được đánh dấu là tiêu đề chứ không chỉ là chữ in đậm to, hình phải có lời mô tả thay thế, thứ tự đọc phải hợp lý, và ngôn ngữ của sách phải được khai đúng là tiếng Việt. Khai sai ngôn ngữ, phần mềm sẽ đọc tiếng Việt bằng giọng tiếng Anh, nghe không ra gì.
Dạng cố định trang, nhất là khi được tạo từ ảnh chụp trang, gần như không đọc được bằng phần mềm đọc màn hình.
Làm sách cho người khiếm thị đọc được không tốn thêm nhiều công nếu nghĩ từ đầu, và nó làm sách tốt hơn cho mọi người. Nếu một người không nhìn thấy trang sách muốn đọc cuốn của bạn, họ có đọc được không?
Câu hỏi thường gặp
Sách điện tử có cần giấy phép xuất bản không?
Sách điện tử phát hành rộng rãi là xuất bản phẩm và cần đi qua nhà xuất bản có chức năng xuất bản điện tử. Tài liệu số dạng khác có thể có quy định khác. Khi làm thật, hãy hỏi nhà xuất bản hoặc người hiểu luật.
Lưu bản dàn trang sách in thành tệp để bán có được không?
Được về mặt kỹ thuật, và hợp với người đọc trên máy tính hoặc muốn in ra. Nhưng với người đọc trên điện thoại, trải nghiệm rất kém. Nếu bán cho nhiều người đọc, nên làm thêm dạng co giãn.
Máy đọc sách có hiển thị tốt tiếng Việt không?
Phần lớn máy đọc sách hiện nay hiển thị được tiếng Việt, nhưng phông mặc định có thể đặt dấu chưa đẹp. Nhúng phông hỗ trợ tốt tiếng Việt vào sách và kiểm tra trên máy thật là cách chắc nhất.
Sách điện tử có nên có mục lục bấm được không?
Rất nên. Mục lục bấm được giúp người đọc nhảy tới chương cần đọc, nhất là với sách kiến thức và sách tra cứu. Nếu tiêu đề chương được đánh dấu đúng, mục lục thường được tạo tự động.
Sách tranh thiếu nhi có nên làm sách điện tử không?
Có thể, nhưng nên làm dạng cố định trang và nhắm tới máy tính bảng hoặc màn hình lớn. Trên điện thoại nhỏ, trải nghiệm thường kém. Nhiều phụ huynh vẫn ưu tiên sách giấy cho trẻ nhỏ.
