Khi chuyển một bản thảo sang sách điện tử, những chỗ hay vỡ nhất là bảng biểu, chú thích cuối trang, chữ nằm trong hình, thụt đầu dòng làm bằng dấu cách, tiêu đề không được đánh dấu là tiêu đề, và hình biến mất khi người đọc bật nền tối. Tất cả những lỗi này chỉ lộ ra khi mở sách trên thiết bị thật.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Công cụ chuyển đổi bây giờ làm được nhiều thứ trong một cú bấm, và chính vì dễ nên người ta hay bỏ qua bước kiểm. Tập này mình kể những chỗ vỡ quen thuộc, vì sao vỡ, và làm gì từ khâu bản thảo để đỡ phải sửa sau.
Vì sao bản thảo đẹp trên máy lại vỡ khi thành sách điện tử?
Bản thảo trong phần mềm soạn thảo trông đẹp vì nó được xếp cho một trang giấy cố định. Nhưng nhiều thứ trông đúng là nhờ mẹo: gõ nhiều dấu cách để thụt đầu dòng, bấm xuống dòng liên tục để sang trang mới, làm chữ to và đậm thay vì dùng kiểu tiêu đề.
Sách điện tử dạng co giãn không có trang cố định, nên những mẹo đó mất tác dụng hoặc gây rối. Dấu cách thành khoảng trống lởm chởm, những dòng trống thành những trang gần như trắng trên màn hình nhỏ, chữ to mà không phải tiêu đề thì không vào mục lục.
Nên việc quan trọng nhất diễn ra trước khi chuyển đổi: làm sạch bản thảo. Dùng đúng kiểu tiêu đề cho tên chương, dùng thiết lập thụt đầu dòng của đoạn văn thay vì dấu cách, dùng ngắt trang thật thay vì bấm xuống dòng.
Một bản thảo sạch chuyển đổi nhanh và ít lỗi. Một bản thảo đầy mẹo có thể mất nhiều ngày gỡ.
Bảng biểu và chú thích: hai điểm yếu kinh điển
Bảng rộng nhiều cột trông ổn trên trang giấy, nhưng trên điện thoại nó bị ép hẹp tới mức chữ trong ô xuống dòng từng tiếng, hoặc tràn ra ngoài màn hình. Có ba cách xử lý: đơn giản hoá bảng, chuyển bảng thành đoạn văn, hoặc chuyển bảng thành hình kèm lời mô tả.
Chuyển thành hình thì bảng giữ được dáng, nhưng chữ trong hình không phóng to theo cài đặt của người đọc, và phần mềm đọc màn hình không đọc được. Nên chỉ dùng cách này cho bảng thật sự phức tạp, và luôn có lời mô tả.
Chú thích cuối trang không tồn tại trong sách co giãn, vì không có trang. Thường chúng được chuyển thành chú thích bấm được: người đọc chạm vào số chú thích, chú thích hiện ra hoặc nhảy tới cuối chương, rồi có đường quay lại.
Hãy kiểm tra từng chú thích có bấm được và có quay lại đúng chỗ không. Chú thích một chiều, bấm tới mà không quay về được, là lỗi làm người đọc bực nhất.
Hình ảnh, chữ trong hình và nền tối
Hình cần đủ nét cho màn hình máy tính bảng, nhưng không quá nặng làm tệp phình to. Hãy xuất hình theo kích thước hợp lý chứ đừng nhét nguyên ảnh gốc từ máy ảnh.
Chữ nằm trong hình, như chú thích trên sơ đồ, sẽ không lớn lên khi người đọc tăng cỡ chữ. Trên điện thoại, chữ đó có thể nhỏ tới mức không đọc được. Nếu chữ quan trọng, hãy đưa nó ra ngoài hình, thành chú thích văn bản bên dưới.
Chế độ nền tối là cái bẫy ít người lường trước. Hình vẽ nét đen trên nền trong suốt sẽ biến mất khi nền chuyển sang đen. Logo, sơ đồ, chữ ký dạng hình hay gặp lỗi này. Hãy cho những hình đó một nền trắng rõ ràng.
Và hình nào cũng nên có lời mô tả thay thế, vừa cho người khiếm thị, vừa cho lúc hình không tải được.
Phông chữ và thông tin mô tả sách
Nhiều ứng dụng đọc sách cho người đọc chọn phông riêng, nhưng phông mặc định của một số thiết bị đặt dấu tiếng Việt chưa đẹp. Nhúng một phông hỗ trợ tốt tiếng Việt vào sách giúp bản hiển thị ban đầu đẹp hơn. Nhớ kiểm tra giấy phép phông cho phép nhúng vào sách điện tử để bán.
Thông tin mô tả sách là phần người đọc không thấy khi đọc nhưng rất quan trọng: tên sách, tên tác giả, ngôn ngữ, nhà xuất bản, mã số, mô tả. Khai sai ngôn ngữ có thể làm tính năng đọc thành tiếng và tra từ hoạt động sai.
Tên tác giả nên viết thống nhất ở mọi nơi. Nếu sách giấy ghi đầy đủ họ tên có dấu mà sách điện tử ghi không dấu, hệ thống có thể hiểu là hai tác giả khác nhau.
Ảnh bìa sách điện tử là một tệp riêng, thường cần kích thước theo yêu cầu của nơi bán. Đừng dùng ảnh chụp bìa sách giấy nghiêng nghiêng có bóng, hãy dùng tệp bìa phẳng.
Kiểm tra sách điện tử thế nào trước khi phát hành?
Hãy mở sách trên ít nhất vài thiết bị khác nhau: một điện thoại màn hình nhỏ, một máy tính bảng, một máy đọc mực điện tử nếu có, và một ứng dụng đọc trên máy tính. Mỗi nơi hiển thị một kiểu.
Trên mỗi thiết bị, thử tăng cỡ chữ lên lớn nhất, bật nền tối, bấm vào mục lục và vài chú thích, lướt nhanh xem có trang trắng lạ không. Đọc kỹ vài chương đầu, vì đó là phần người mua đọc thử.
Có những công cụ kiểm tra tệp sách điện tử theo chuẩn, báo lỗi kỹ thuật mà mắt không thấy. Nhiều nơi bán sách sẽ từ chối tệp không qua được kiểm tra này, nên chạy trước là đỡ mất thời gian.
Làm sách điện tử không khó, nhưng làm tốt đòi hỏi kiên nhẫn ngồi lật từng màn hình như một người đọc khó tính. Lần gần nhất bạn đọc một cuốn sách điện tử, điều gì làm bạn khó chịu nhất?
Câu hỏi thường gặp
Có công cụ nào chuyển bản thảo sang sách điện tử tự động không?
Có nhiều công cụ chuyển đổi, cả miễn phí và trả phí. Chúng làm tốt với bản thảo sạch, dùng đúng kiểu tiêu đề và đoạn văn. Với bản thảo phức tạp nhiều bảng, hình, chú thích, bạn vẫn cần kiểm tra và sửa tay.
Sách điện tử có nên giữ số trang như sách in không?
Sách co giãn không có số trang cố định. Một số định dạng cho phép đánh dấu số trang tương ứng với bản in, hữu ích cho sách học thuật cần trích dẫn. Với sách thông thường, không cần thiết.
Tệp sách điện tử nặng quá có sao không?
Tệp nặng tải chậm, tốn dung lượng máy người đọc, và một số nơi bán giới hạn kích thước hoặc tính phí truyền tải theo dung lượng. Hãy nén hình hợp lý và bỏ những gì không cần.
Có nên thuê người làm sách điện tử không?
Với sách chữ đơn giản, bạn có thể tự làm nếu kiên nhẫn. Với sách nhiều hình, bảng, sách tranh cố định trang, thuê người có kinh nghiệm sẽ nhanh và ít lỗi hơn. Dù ai làm, bạn vẫn nên tự kiểm tra trên thiết bị.
Sửa lỗi sách điện tử sau khi đã bán có được không?
Được, đây là lợi thế của sách điện tử. Bạn sửa tệp và tải lên phiên bản mới. Tuy vậy, người đã mua có thể không tự nhận bản mới, và nếu sửa nội dung đáng kể, nên hỏi nhà xuất bản về thủ tục.
