Một bài hát đã thu âm có ít nhất hai lớp quyền chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là quyền tác giả với phần nhạc và lời, thuộc về người sáng tác. Lớp thứ hai là quyền liên quan với bản thu, thuộc về nhà sản xuất bản ghi và những người biểu diễn. Mỗi lớp có nguồn thu và cách quản lý riêng, nên mọi người góp sức cần thoả thuận rõ ràng từ đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Tập này mình nói ở mức cơ chế để bạn hình dung được ai có quyền gì trong một bài hát. Khi đi vào hợp đồng cụ thể hay có tranh chấp, hãy hỏi luật sư sở hữu trí tuệ hoặc tổ chức quản lý quyền có liên quan.
Lớp thứ nhất: quyền tác giả với nhạc và lời
Người viết giai điệu và người viết lời là tác giả của tác phẩm âm nhạc. Nếu một người viết cả hai, người đó là tác giả duy nhất. Nếu nhiều người cùng viết, họ là đồng tác giả, và cần thoả thuận mỗi người có phần bao nhiêu.
Quyền tác giả tồn tại dù bài hát chưa từng được thu âm, chỉ cần đã được thể hiện ra, như bản nhạc viết tay hay một đoạn thu thô trên điện thoại.
Khi ai đó hát bài hát đó trên sân khấu, thu một bản mới, dùng trong phim hay quảng cáo, phát ở quán cà phê, tác giả có quyền được hỏi phép và được trả tiền, theo quy định và theo hợp đồng.
Nhiều nhạc sĩ uỷ quyền cho tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc để thu tiền thay họ từ những nơi sử dụng nhạc. Một nhạc sĩ lẻ không thể tự đi thu ở hàng nghìn quán xá, đài phát, sự kiện.
Lớp thứ hai: quyền liên quan với bản thu
Bản thu là một sản phẩm riêng, khác với bài hát. Cùng một bài hát có thể có nhiều bản thu của nhiều ca sĩ, mỗi bản thu có quyền riêng.
Nhà sản xuất bản ghi là người bỏ công, bỏ tiền tổ chức việc thu: thuê phòng thu, trả nhạc công, hoà âm. Họ có quyền với bản thu đó. Nếu ca sĩ tự bỏ tiền thu thì ca sĩ là nhà sản xuất bản ghi.
Người biểu diễn, gồm ca sĩ và nhạc công, cũng có quyền với phần biểu diễn của mình trong bản thu. Nhạc công được thuê chơi trong buổi thu thường đã thoả thuận nhận thù lao một lần, nhưng điều này nên được ghi rõ.
Khi bài hát được nghe trên nền tảng trực tuyến, phần lớn doanh thu qua đơn vị phân phối là cho bản thu. Phần cho tác giả đi theo đường khác, qua các tổ chức quản lý quyền.
Người phối khí và người làm nhạc nền có quyền gì?
Đây là vùng hay gây tranh cãi. Người phối khí biến một giai điệu đơn giản thành một bản nhạc đầy đủ, và phần phối khí có thể có dấu ấn sáng tạo lớn. Tuỳ mức độ và thoả thuận, họ có thể được xem là có đóng góp riêng.
Người làm nhạc nền trong nhạc hiện đại thường góp phần rất lớn vào giai điệu và không khí bài hát. Họ có khi là đồng tác giả thật sự, có khi chỉ bán nhạc nền theo giấy phép.
Vì ranh giới khó vạch, cách an toàn nhất là thoả thuận bằng văn bản trước khi làm, hoặc chậm nhất là ngay sau buổi làm bài: ai đóng góp phần nào, được ghi tên thế nào, chia doanh thu ra sao.
Người làm nhạc chuyên nghiệp ở nhiều nơi có thói quen ký một tờ thoả thuận chia phần ngay cuối buổi sáng tác, khi mọi người còn nhớ rõ ai đã làm gì. Thói quen đó rẻ và tránh được rất nhiều cuộc cãi nhau về sau.
Tiền của một bài hát chảy về đâu?
Khi bài hát được nghe trực tuyến, nền tảng trả tiền cho bản thu qua đơn vị phân phối hoặc hãng đĩa, và trả phần cho tác phẩm qua các cơ chế quản lý quyền tác giả.
Khi bài hát được phát ở quán cà phê, trung tâm thương mại, trên sóng phát thanh, tiền quyền tác giả thường được thu bởi tổ chức quản lý tập thể rồi chia lại cho tác giả đã uỷ quyền. Bản thu cũng có thể có nguồn thu riêng từ việc phát sóng.
Khi bài hát được dùng trong phim, quảng cáo, trò chơi, người dùng cần xin phép cả hai lớp: tác giả cho phần tác phẩm, và nhà sản xuất bản ghi cho bản thu cụ thể.
Mỗi dòng tiền nhỏ, chậm, và đi qua nhiều tay. Nghệ sĩ nào không đăng ký, không uỷ quyền, không ghi đúng thông tin thì có những dòng tiền không bao giờ tìm được đường về.
Những việc nên làm ngay từ bây giờ
Ghi lại mọi bài bạn sáng tác, có ngày tháng, có bản thu thô. Đó là bằng chứng quyền tác giả của bạn.
Với mọi bài có nhiều người góp, có thoả thuận bằng văn bản về phần của mỗi người. Với mọi buổi thu có nhạc công, có thoả thuận về thù lao và quyền.
Tìm hiểu việc uỷ quyền cho tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả nếu bạn sáng tác. Đọc kỹ hợp đồng uỷ quyền để biết họ thu gì, chia thế nào, và bạn còn giữ quyền gì.
Và luôn ghi đúng tên tác giả ở mọi nơi bài hát xuất hiện. Một bài hát có thể sống lâu hơn mọi mối quan hệ của những người làm ra nó. Nếu mười năm nữa bài hát của bạn được dùng trong một bộ phim, hôm nay bạn đã có đủ giấy tờ để người ta tìm đúng người xin phép chưa?
Câu hỏi thường gặp
Ca sĩ có quyền gì với bài hát mình thể hiện?
Ca sĩ có quyền của người biểu diễn với phần trình diễn của mình trong bản thu. Ca sĩ không tự động có quyền tác giả với bài hát nếu không tham gia sáng tác. Hát bài người khác cần được tác giả cho phép.
Nhạc sĩ có cần đăng ký quyền tác giả cho bài hát không?
Quyền tác giả phát sinh khi bài hát được sáng tác và thể hiện ra, không bắt buộc đăng ký. Đăng ký giúp có bằng chứng khi tranh chấp. Nhiều nhạc sĩ đăng ký những bài quan trọng.
Tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc làm gì?
Họ thay mặt các tác giả đã uỷ quyền để cấp phép và thu tiền từ những nơi sử dụng nhạc như quán xá, sự kiện, đài phát, rồi chia lại cho tác giả. Muốn được thu, tác giả cần ký uỷ quyền với họ.
Thuê nhạc công chơi trong bản thu thì họ có quyền gì?
Họ có quyền của người biểu diễn với phần chơi của mình. Thường nhạc công nhận thù lao một lần theo thoả thuận. Hãy ghi rõ trong thoả thuận phạm vi sử dụng để tránh hiểu lầm.
Hai người cùng viết một bài hát thì chia thế nào?
Tuỳ thoả thuận giữa hai người, có thể chia đều hoặc theo mức đóng góp. Điều quan trọng là thoả thuận bằng văn bản sớm, lý tưởng nhất là ngay sau khi viết xong, khi còn nhớ rõ ai làm gì.
