Khi ký hợp đồng xuất bản, có bốn chỗ bạn nên đọc chậm nhất: phạm vi quyền bạn trao đi, nhuận bút được tính và trả thế nào, bạn được báo số bán ra sao, và khi nào bạn lấy lại được quyền nếu sách không còn in. Đó là những chỗ tác giả hay hối tiếc nhất sau vài năm.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Tác giả lần đầu thường vui tới mức ký gần như không đọc, sợ hỏi nhiều thì bên kia đổi ý. Thật ra người làm sách chuyên nghiệp quen với việc tác giả hỏi. Tập này mình đi qua từng chỗ ở mức cơ chế. Trước khi ký một hợp đồng quan trọng, bạn vẫn nên nhờ luật sư đọc.
Phạm vi quyền: bạn đang trao đi những gì?
Hợp đồng nên ghi rõ bạn cho phép bên kia làm gì với tác phẩm. In sách giấy thôi, hay cả sách điện tử và sách nói. Bằng tiếng Việt thôi, hay cả bản dịch. Phát hành ở Việt Nam, hay mọi nơi. Trong bao nhiêu năm.
Mỗi chữ trong phần này là một quyền. Hợp đồng ghi mọi hình thức hiện có và sẽ có trong tương lai nghĩa là bạn đã trao cả những thứ chưa ai nghĩ tới. Có thể bạn vẫn đồng ý, nhưng hãy đồng ý một cách có ý thức.
Để ý chữ độc quyền. Độc quyền nghĩa là bạn không được đưa cùng tác phẩm cho bên khác trong phạm vi đó. Với sách giấy, độc quyền là chuyện bình thường. Với sách điện tử hay sách nói, nếu bên kia không có kế hoạch làm, bạn có thể đề nghị tách ra.
Quyền chuyển thể thành phim, kịch, trò chơi thường nên được tách riêng. Nếu hợp đồng xuất bản gom luôn cả quyền này, hãy hỏi vì sao, và bên kia sẽ làm gì với nó.
Nhuận bút được tính và trả thế nào?
Có vài cách tính phổ biến. Cách thứ nhất là một tỷ lệ trên giá bìa nhân với số bản in, trả khi in. Cách thứ hai là tỷ lệ trên giá bìa nhân với số bản thật sự bán được, trả theo kỳ. Cách thứ ba là một khoản trọn gói, trả một lần.
Mỗi cách có lợi và hại. Tính trên số in thì bạn nhận chắc chắn, không phụ thuộc bán chạy hay không. Tính trên số bán thì nếu sách bán tốt lâu dài, bạn có thể nhận nhiều hơn, nhưng bạn phải tin vào báo cáo của bên kia. Trọn gói thì gọn, nhưng sách càng thành công bạn càng thiệt.
Hãy hỏi thêm: tái bản thì nhuận bút tính thế nào, sách điện tử tính thế nào, và sách tặng, sách khuyến mãi có được tính không. Nhiều hợp đồng im lặng ở những chỗ này, và im lặng thì thường không nghiêng về phía tác giả.
Mình không nêu con số tỷ lệ cụ thể, vì nó rất khác nhau tuỳ thể loại, tuỳ tác giả và tuỳ nơi. Cách tốt nhất là hỏi vài tác giả đã từng làm việc với đơn vị đó.
Báo cáo số bán và quyền kiểm tra
Nếu nhuận bút tính theo số bán, điều khoản báo cáo trở nên sống còn. Hợp đồng nên ghi bạn được nhận báo cáo bao lâu một lần, báo cáo có những thông tin gì, và trong bao lâu sau kỳ báo cáo thì tiền về tài khoản.
Một báo cáo tốt cho biết số in, số đã xuất đi các kênh, số bị trả về, số còn tồn kho. Sách ký gửi ở nhà sách có thể bị trả về sau nhiều tháng, nên số xuất đi và số thật sự bán được có khi chênh nhau đáng kể.
Bạn có thể đề nghị điều khoản cho phép xem sổ sách hoặc yêu cầu giải trình khi thấy số liệu bất thường. Nhiều tác giả ngại đưa điều này vào vì sợ làm mất lòng, nhưng với bên làm ăn đàng hoàng, đó là chuyện bình thường.
Hãy tự giữ một bảng theo dõi riêng: ngày ký, các lần tái bản bạn biết, các khoản đã nhận. Sau vài năm, trí nhớ sẽ không đủ.
Khi nào bạn lấy lại được quyền?
Đây là điều khoản tác giả ít để ý nhất lúc ký, và quan trọng nhất sau năm năm. Nếu sách hết hàng, bên kia không tái bản, mà hợp đồng vẫn còn hiệu lực, cuốn sách của bạn nằm chết mà bạn không làm gì được.
Hợp đồng tốt nên có điều khoản kiểu: nếu sách hết hàng và không được tái bản trong một khoảng thời gian nhất định sau khi tác giả yêu cầu, quyền tự động trở về tác giả. Khoảng thời gian bao lâu thì hai bên thoả thuận.
Thời hạn hợp đồng cũng nên có điểm kết thúc rõ ràng. Hợp đồng không thời hạn hoặc thời hạn rất dài nên đi kèm điều kiện lấy lại quyền như trên.
Khi lấy lại quyền, hãy hỏi luôn về những thứ đi kèm như tệp dàn trang, thiết kế bìa. Thường chúng thuộc về bên đã bỏ tiền làm, và bạn có thể phải làm lại hoặc thoả thuận mua lại.
Những điều khoản nhỏ mà hay gây chuyện lớn
Điều khoản cam kết của tác giả: bạn thường phải cam đoan tác phẩm là của mình, không xâm phạm quyền của ai, không có nội dung vi phạm. Nếu sau này có kiện tụng, bạn có thể phải chịu trách nhiệm. Vì thế hãy chắc chắn mọi trích dẫn, hình ảnh đã được phép.
Điều khoản về tác phẩm tiếp theo: một số hợp đồng cho bên kia quyền được xem trước cuốn sách tiếp theo của bạn. Việc này không hẳn xấu, nhưng nên có giới hạn thời gian xem xét để bạn không bị treo.
Điều khoản về sách tác giả: bạn được tặng bao nhiêu cuốn, mua thêm với chiết khấu thế nào, có được tự bán lại ở các buổi nói chuyện không.
Và điều khoản về bìa, tên sách: bạn có quyền góp ý hay quyền quyết định. Góp ý thì có thể bị bỏ qua. Hãy biết rõ trước khi tranh luận. Bạn có biết hợp đồng của mình sẽ nói gì nếu mười năm nữa có người muốn làm phim từ cuốn sách không?
Câu hỏi thường gặp
Tác giả có nên nhờ luật sư đọc hợp đồng xuất bản?
Nên, nhất là với hợp đồng đầu tiên hoặc hợp đồng có trao quyền rộng. Một buổi đọc hợp đồng thường rẻ hơn nhiều so với tranh chấp về sau. Nếu chưa có điều kiện, hãy nhờ tác giả có kinh nghiệm đọc cùng.
Tiền ứng trước nhuận bút là gì?
Đó là khoản bên làm sách trả trước cho tác giả, sau đó trừ dần vào nhuận bút khi sách bán. Nếu sách không bán đủ để bù, tác giả thường không phải trả lại, trừ khi hợp đồng ghi khác. Cần đọc kỹ điều khoản này.
Hợp đồng xuất bản có sửa được sau khi ký không?
Có thể sửa bằng phụ lục nếu hai bên đồng ý. Nhưng sau khi ký, bạn mất gần hết lợi thế thương lượng. Vì thế nên đề nghị sửa trước khi ký, dù có thể làm chậm vài tuần.
Không có hợp đồng bằng văn bản thì sao?
Làm sách mà chỉ thoả thuận miệng rất dễ dẫn tới hiểu lầm về quyền và tiền. Nhà xuất bản cũng thường cần giấy tờ chứng minh quyền để duyệt bản thảo. Hãy luôn yêu cầu hợp đồng bằng văn bản.
Công ty sách phá sản thì quyền với cuốn sách ra sao?
Tuỳ hợp đồng và quy định về giải thể, phá sản, nên khó nói chung. Đây là lý do nên có điều khoản quyền trở về tác giả khi bên kia không còn thực hiện được hợp đồng. Khi gặp việc thật, hãy hỏi luật sư.
