Trích một đoạn ngắn của người khác để bình luận, giới thiệu hoặc minh hoạ cho ý của mình thì thường được phép mà không cần xin, với điều kiện ghi rõ tác giả, nguồn và không làm sai ý họ. Còn ảnh, tranh, lời bài hát và những đoạn trích dài thì gần như luôn phải xin phép, bất kể bạn tìm thấy chúng ở đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Sách của bạn là của bạn, nhưng rất ít cuốn sách không mượn gì của ai: một câu thơ mở chương, một tấm ảnh cũ, vài câu hát gắn với ký ức. Tập này mình nói về ranh giới giữa mượn đúng cách và dùng chùa. Khi gặp trường hợp cụ thể, hãy hỏi nhà xuất bản hoặc luật sư.
Trích dẫn thế nào thì được coi là hợp lý?
Luật Việt Nam cho phép trích dẫn hợp lý tác phẩm của người khác mà không phải xin phép, không phải trả tiền, khi mục đích là bình luận, giới thiệu hoặc minh hoạ trong tác phẩm của mình. Điều kiện đi kèm là không làm sai ý tác giả, phải ghi tên tác giả và nguồn.
Chữ hợp lý không có con số cứng. Người ta nhìn vào mục đích và lượng trích. Bạn trích vài câu để phân tích cách một nhà văn tả mưa, đó là trích để bình luận. Bạn chép nguyên một chương vì thấy hay, đó không còn là trích dẫn nữa.
Một phép thử dễ dùng: đoạn trích có đang phục vụ ý của bạn không, hay ý của bạn đang làm nền cho đoạn trích. Nếu bỏ phần bạn viết đi mà trang sách vẫn đứng được nhờ đoạn trích, bạn đang dùng quá tay.
Và trích dẫn không được làm ảnh hưởng tới việc khai thác bình thường của tác phẩm gốc. Nếu người đọc sách của bạn không cần mua sách gốc nữa vì bạn đã trích hết phần cốt lõi, đó là vấn đề.
Vì sao lời bài hát và thơ ngắn lại nhạy cảm?
Một bài thơ ngắn hay một bài hát vốn đã ngắn. Trích bốn câu của một cuốn tiểu thuyết ba trăm trang là một phần rất nhỏ, còn trích bốn câu của một bài hát có khi là cả điệp khúc, tức phần giá trị nhất.
Vì vậy, dùng lời bài hát làm câu mở chương, in cả bài thơ vào sách, hay đặt tên chương bằng một câu hát nổi tiếng là những việc nên xin phép. Nhiều nơi làm sách có thói quen xin phép lời bài hát dù chỉ vài câu, và đó là thói quen tốt.
Với bài hát, quyền có thể nằm ở nhạc sĩ, người thừa kế, hoặc tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc mà nhạc sĩ đã uỷ quyền. Bạn nên hỏi tổ chức đó trước, vì họ thường biết ai đang giữ quyền.
Nếu không xin được, hãy viết lại ý bằng lời của mình. Nhắc tới tên bài hát và kể cảm xúc nó gợi ra thì không cần xin phép, chỉ có lời trích nguyên văn mới cần.
Ảnh trên mạng có được dùng để in sách không?
Ảnh tìm thấy trên mạng không phải ảnh miễn phí. Người chụp có quyền tác giả với tấm ảnh từ lúc bấm máy. Việc ảnh được đăng công khai không cho ai quyền in nó vào sách để bán.
Ảnh kho có ghi miễn phí thì phải đọc giấy phép cụ thể. Có giấy phép cho dùng thương mại, có giấy phép chỉ cho dùng phi thương mại, có giấy phép bắt ghi tên người chụp, có giấy phép cấm chỉnh sửa. In lên bìa sách bán là dùng thương mại.
Ảnh có người thì còn thêm một lớp nữa: quyền của người trong ảnh đối với hình ảnh của mình. Dù bạn tự chụp, dùng ảnh một người để minh hoạ cho chương về bệnh tật hay nợ nần mà họ không biết là có thể xâm phạm quyền của họ và gây tổn thương thật.
Ảnh tư liệu cũ trong album gia đình cũng không tự động là của bạn. Người chụp có thể là một hiệu ảnh, một người họ hàng. Với ảnh gia đình, rủi ro thường thấp, nhưng nên hỏi những người liên quan và ghi nguồn cẩn thận.
Xin phép thế nào cho gọn và có giá trị?
Xin phép nên bằng văn bản, có thể là thư điện tử, nêu rõ bạn muốn dùng cái gì, dùng ở đâu trong sách, sách in bao nhiêu và có làm sách điện tử không, ghi nguồn thế nào. Người cho phép trả lời đồng ý bằng văn bản là bạn có thứ để đưa nhà xuất bản.
Hãy xin rộng một chút ngay từ đầu: cho cả các lần tái bản và các định dạng. Xin lại từng lần rất mất công, và có khi lần sau không liên lạc được với người đó nữa.
Lập một bảng theo dõi: tên tác phẩm được dùng, trang nào, ai cho phép, ngày nào, điều kiện gì. Nhà xuất bản có thể hỏi, và bạn cũng cần nó khi làm sách điện tử về sau.
Nếu có trả phí, hãy ghi rõ phí cho phạm vi nào. Mình không nêu mức phí, vì nó rất khác nhau và nhiều khi người ta cho phép miễn phí, chỉ cần được ghi tên và nhận một cuốn sách.
Những vùng còn mù mờ thì làm gì?
Có những thứ luật chưa nói rõ hoặc còn tranh luận, như hình minh hoạ tạo bằng công cụ trí tuệ nhân tạo, hay ảnh chụp lại một tác phẩm mỹ thuật đặt nơi công cộng. Mình không kết luận thay bạn được.
Với những thứ như vậy, cách an toàn là hỏi nhà xuất bản trước, vì họ là bên duyệt và chịu trách nhiệm. Có những loại nội dung như bản đồ còn có quy định riêng, nhà xuất bản sẽ biết.
Một nguyên tắc chung mình hay theo: nếu phải tự thuyết phục mình rằng chắc không sao đâu, thì hãy hỏi. Nếu không hỏi được, hãy thay bằng thứ bạn tự làm hoặc chắc chắn có quyền.
Cuốn sách của bạn sẽ ở ngoài kia rất lâu. Một tấm ảnh dùng chùa hôm nay có thể thành một lá thư khiếu nại vài năm sau, đúng lúc sách đang bán tốt. Trong sách của bạn, có thứ gì bạn chưa chắc mình có quyền dùng không?
Câu hỏi thường gặp
Ghi nguồn đầy đủ thì có được dùng ảnh của người khác không?
Không. Ghi nguồn là điều kiện cần của trích dẫn, nhưng không thay thế cho việc xin phép khi dùng trọn một tấm ảnh. Với ảnh, gần như luôn cần sự đồng ý của người giữ quyền.
Trích dẫn từ sách khác bao nhiêu thì cần xin phép?
Luật không đặt con số cụ thể. Người ta xét mục đích và mức độ, trích vừa đủ để bình luận hay minh hoạ thì thường hợp lý. Nếu phần trích dài hoặc là phần cốt lõi, hãy xin phép.
Dùng câu nói nổi tiếng của danh nhân có cần xin phép không?
Một câu nói ngắn đã được công bố rộng rãi thường có thể trích dẫn kèm ghi tên. Nhưng hãy kiểm tra đúng người nói, vì rất nhiều câu nói lan truyền trên mạng bị gán sai tên.
Tự vẽ lại một bức ảnh nổi tiếng thì có phải xin phép không?
Vẽ lại sát theo một bức ảnh có thể bị xem là tạo tác phẩm phái sinh, cần sự cho phép của người chụp. Nếu chỉ lấy cảm hứng rồi vẽ theo cách hoàn toàn của mình, rủi ro thấp hơn nhiều.
Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ thì trích thoải mái được không?
Được, về quyền tài sản. Nhưng vẫn phải ghi đúng tên tác giả và không làm sai lệch tác phẩm. Và hãy kiểm tra bạn đang dùng bản gốc hay một bản dịch, bản biên soạn mới vẫn còn quyền.
