Khi phát hiện sách của mình bị in lậu hay bị chia sẻ bản số trái phép, việc đầu tiên là thu bằng chứng có ngày giờ, trước khi làm gì khác. Sau đó báo cho bên đang giữ quyền phát hành, gửi yêu cầu gỡ tới sàn hoặc nền tảng, và chỉ tính tới cơ quan chức năng hay khởi kiện khi những cách nhẹ hơn không hiệu quả.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Cảm giác nhìn thấy sách mình bày bán với giá rẻ bất thường, giấy xỉn, chữ nhoè, là một cảm giác rất khó chịu. Phản ứng đầu tiên của nhiều người là đăng bài bóc phốt. Tập này mình nói vì sao nên chậm lại một nhịp, và làm theo thứ tự nào thì hiệu quả hơn.
Nhận ra sách lậu bằng cách nào?
Sách in lậu thường được làm bằng cách chụp hoặc quét sách thật rồi in lại. Vì thế chữ hay nhoè ở nét mảnh, hình ảnh bị bệt màu, màu bìa lệch so với bản gốc. Giấy thường mỏng hơn, đóng gáy lỏng, lật vài lần là bung trang.
Trang thông tin xuất bản là chỗ đáng kiểm. Sách lậu hay giữ nguyên trang này từ bản gốc nhưng in mờ, hoặc có sai sót khi làm lại. Nếu bạn là tác giả hay người làm sách, so với bản gốc bạn sẽ nhận ra ngay.
Giá cũng là tín hiệu. Sách lậu thường bán rẻ tới mức khó giải thích nổi với chi phí giấy và in thật. Người đọc thì nghĩ mình săn được hàng giảm giá.
Với bản số, dấu hiệu là những tệp sách được chia sẻ trong nhóm kín, trên các trang lưu trữ tệp, hoặc bị chụp từng trang đăng lên mạng xã hội. Có khi chính bản dàn trang cuối cùng bị rò ra, và đó là lúc nên tự hỏi tệp đó đã đi qua tay những ai.
Thu bằng chứng như thế nào cho có giá trị?
Với sách giấy, hãy mua một hai bản làm mẫu, giữ hoá đơn hoặc tin nhắn đặt hàng, ghi lại nơi mua và ngày mua. Chụp ảnh sạp hàng hoặc trang bán, lưu đường dẫn, tên người bán, số lượng họ đang bán nếu có.
Với bản số, hãy chụp màn hình có hiện ngày giờ, lưu đường dẫn, và nếu có thể thì lưu một bản sao trang web. Nhóm kín hay trang chia sẻ có thể biến mất ngay khi họ biết bạn phát hiện, nên bằng chứng phải có trước.
Để bằng chứng có giá trị hơn khi cần tới cơ quan chức năng hay toà án, có thể nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận sự việc. Việc này có phí và có thủ tục riêng, bạn nên hỏi trực tiếp văn phòng thừa phát lại.
Đừng đăng bằng chứng lên mạng trước khi xử lý. Đăng lên chỉ khiến người bán gỡ nhanh rồi mở lại dưới tên khác, còn bạn mất lợi thế.
Báo cho ai và yêu cầu gỡ thế nào?
Nếu sách đi qua nhà xuất bản và công ty sách, hãy báo họ trước. Theo hợp đồng, họ có thể là bên đang giữ quyền phát hành và có nghĩa vụ hoặc quyền xử lý vi phạm. Họ cũng thường có kinh nghiệm và quan hệ để xử lý nhanh hơn một tác giả đơn lẻ.
Các sàn thương mại điện tử lớn đều có quy trình tiếp nhận khiếu nại về quyền sở hữu trí tuệ. Bạn thường phải chứng minh mình là người có quyền, bằng hợp đồng, giấy chứng nhận quyền tác giả nếu có, và chỉ ra cụ thể gian hàng vi phạm. Đây là lúc giấy chứng nhận đăng ký phát huy tác dụng.
Với mạng xã hội và nơi lưu trữ tệp, cũng có biểu mẫu báo vi phạm tương tự. Hãy gửi đúng biểu mẫu, đủ thông tin, lời lẽ bình tĩnh. Khiếu nại rõ ràng được xử lý nhanh hơn khiếu nại giận dữ.
Ghi lại mọi lần gửi và phản hồi. Nếu phải đi tiếp, chuỗi hồ sơ này cho thấy bạn đã cố giải quyết bằng cách nhẹ trước.
Khi nào cần cơ quan chức năng hoặc khởi kiện?
Khi có một đầu mối in lậu số lượng lớn, bán qua nhiều kênh, hoặc cứ gỡ chỗ này lại mọc chỗ khác, việc báo sàn không đủ. Lúc đó có thể cần tới cơ quan quản lý thị trường, thanh tra chuyên ngành hoặc công an, tuỳ mức độ.
Khởi kiện dân sự để đòi bồi thường là con đường dài, tốn thời gian và chi phí, và kết quả phụ thuộc nhiều vào bằng chứng. Nên cân nhắc cùng luật sư và bên giữ quyền phát hành, xem lợi ích có tương xứng không.
Trong nhiều trường hợp, mục tiêu thực tế là chặn nguồn và làm việc in lậu trở nên kém hấp dẫn, chứ không phải thắng một vụ kiện. Chọn cách xử lý theo mục tiêu đó.
Mình không đưa ra thời hạn hay mức phạt cụ thể, vì chúng thay đổi theo quy định và theo từng vụ. Luật sư sở hữu trí tuệ là người nên cho bạn con số.
Nói với người đọc thế nào và phòng ngừa ra sao?
Đừng trách người đọc đã lỡ mua sách lậu. Phần lớn họ không biết, hoặc nghĩ đó là hàng giảm giá. Hãy nói nhẹ nhàng, chỉ cho họ cách nhận biết sách thật và nơi mua chính thống. Người đọc thấy được tôn trọng sẽ đứng về phía bạn.
Về phòng ngừa, hãy giữ kỹ tệp dàn trang cuối. Chỉ gửi cho những ai thật sự cần, và gửi bản có đánh dấu người nhận khi có thể. Nhiều bản số rò ra từ khâu này chứ không phải do ai quét sách.
Làm cho sách thật dễ mua là cách phòng ngừa tốt nhất. Khi người đọc tìm sách mà không thấy nơi bán chính thống, hoặc sách hết hàng lâu không tái bản, khoảng trống đó sẽ bị sách lậu lấp vào.
Có sách lậu nghĩa là có người muốn đọc sách của bạn. Điều đó không làm vơi cái bực, nhưng nó gợi một câu hỏi đáng nghĩ: bạn đã làm gì để người đọc ấy dễ tìm tới bản thật?
Câu hỏi thường gặp
Tác giả có tự khiếu nại sách lậu được không nếu đã ký hợp đồng với công ty sách?
Tác giả vẫn có quyền nhân thân và thường vẫn có quyền báo vi phạm, nhưng quyền phát hành có thể đã thuộc về công ty sách. Nên phối hợp với công ty sách để khiếu nại đúng tư cách và tránh chồng chéo.
Chụp vài trang sách đăng mạng xã hội có phải vi phạm không?
Chụp một vài trang để giới thiệu, bình luận kèm ghi nguồn thường được xem là trích dẫn hợp lý. Chụp liên tục nhiều trang hoặc cả chương để người khác đọc thay cho mua sách thì có thể vi phạm.
Mua sách lậu có bị phạt không?
Trọng tâm xử lý thường là người in và người bán. Với người đọc, điều quan trọng hơn là hiểu rằng sách lậu làm thiệt hại cho tác giả và người làm sách, và chọn mua bản thật khi có thể.
Sàn thương mại điện tử có chịu trách nhiệm khi có sách lậu không?
Sàn thường có nghĩa vụ tiếp nhận và xử lý khi có khiếu nại hợp lệ. Mức trách nhiệm cụ thể tuỳ quy định và điều khoản của sàn. Khiếu nại có bằng chứng đầy đủ là cách hiệu quả nhất để sàn hành động.
Có cách kỹ thuật nào chặn hẳn việc sao chép sách không?
Không có cách nào chặn tuyệt đối. Các biện pháp như tem chống giả, đánh dấu tệp số, khoá tệp giúp làm khó và truy được nguồn rò. Kết hợp với việc làm sách thật dễ mua là cách thực tế nhất.
