Ở Việt Nam, quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức cụ thể, như bản thảo viết ra, bản ghi âm, tệp thiết kế, chứ không đợi tới lúc đăng ký. Đăng ký là tự nguyện. Nó không tạo ra quyền, nhưng là bằng chứng rất có giá trị nếu một ngày có người tranh chấp.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Câu hỏi này mình nghe nhiều nhất từ tác giả lần đầu, thường kèm một nỗi lo: gửi bản thảo đi có bị lấy mất không. Tập này mình nói ở mức cơ chế cho dễ hiểu. Khi gặp việc thật, bạn vẫn nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ hoặc cơ quan quản lý về quyền tác giả.
Quyền tác giả bảo hộ cái gì và không bảo hộ cái gì?
Quyền tác giả bảo hộ cách bạn thể hiện: câu chữ bạn viết, bố cục bạn chọn, hình vẽ, bản nhạc, đoạn ghi âm. Nó không bảo hộ ý tưởng trần trụi. Ý tưởng viết một cuốn sách hướng dẫn nuôi ong cho người mới thì ai cũng có quyền viết. Cái được bảo hộ là cuốn sách cụ thể mà bạn đã viết ra.
Điều này làm nhiều người hụt hẫng, nhưng nếu ý tưởng bị giữ độc quyền, sẽ chẳng ai viết được về chủ đề gì.
Số liệu và sự kiện lịch sử thì ai cũng dùng được. Cách bạn chọn, sắp xếp và kể lại chúng mới là của bạn.
Nên nỗi lo gửi bản thảo bị lấy ý tưởng là có thật, nhưng phần được pháp luật bảo vệ là bản thảo của bạn, không phải chủ đề của bạn. Đó cũng là lý do thực tế tốt nhất để bảo vệ mình là viết xong, và viết tốt.
Quyền nhân thân và quyền tài sản khác nhau thế nào?
Quyền tác giả gồm hai nhóm. Nhóm quyền nhân thân gắn với con người tác giả: được đứng tên, được đặt tên tác phẩm, được bảo vệ tác phẩm khỏi bị sửa chữa, cắt xén làm sai lệch. Phần lớn quyền nhân thân không chuyển nhượng được, kể cả khi bạn đã bán tác phẩm.
Nhóm quyền tài sản là những quyền có thể mang ra giao dịch: sao chép, phân phối, dịch, chuyển thể, đưa lên mạng. Khi bạn ký hợp đồng xuất bản, thực chất là bạn cho nhà làm sách sử dụng một số quyền tài sản, trong phạm vi và thời hạn nhất định.
Hiểu hai nhóm này giúp bạn đọc hợp đồng tỉnh táo hơn. Một hợp đồng ghi chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản khác hẳn một hợp đồng chỉ cho phép in sách giấy bằng tiếng Việt trong một số năm.
Với phần lớn tác phẩm viết, quyền tài sản được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và thêm năm mươi năm sau khi tác giả mất. Một số loại tác phẩm khác tính cách khác, nên khi gặp trường hợp cụ thể bạn vẫn cần kiểm tra lại.
Tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả có phải là một?
Không phải lúc nào cũng vậy, và đây là chỗ nhiều người vấp. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo. Chủ sở hữu quyền tác giả là người nắm các quyền tài sản. Thường hai người là một, nhưng nếu bạn viết theo nhiệm vụ được giao ở cơ quan, hoặc được thuê viết theo hợp đồng, chủ sở hữu có thể là bên giao việc.
Ví dụ một chị biên soạn bộ tài liệu đào tạo cho công ty nơi chị làm. Chị là tác giả, được ghi tên. Nhưng quyền đem bộ tài liệu đó đi in bán có thể thuộc về công ty, tuỳ hợp đồng lao động và thoả thuận giữa hai bên.
Chuyện này hay gây rắc rối khi người ta nghỉ việc rồi muốn xuất bản lại thứ mình đã viết. Nếu bạn đang viết trong khuôn khổ công việc, hãy đọc kỹ hợp đồng, hoặc thoả thuận bằng văn bản từ trước.
Với sách có nhiều người cùng viết, nên có thoả thuận đồng tác giả ngay từ đầu: ai viết phần nào, chia quyền lợi thế nào, ai quyết định khi có bất đồng.
Đăng ký quyền tác giả để làm gì?
Đăng ký là việc bạn nộp hồ sơ và bản sao tác phẩm cho cơ quan quản lý nhà nước về quyền tác giả để được cấp giấy chứng nhận. Như đã nói, việc này không tạo ra quyền, quyền đã có sẵn từ lúc bạn viết.
Giá trị của nó nằm ở chỗ khi có tranh chấp, giấy chứng nhận là bằng chứng rằng bạn đã có tác phẩm đó vào thời điểm đó. Người muốn phủ nhận sẽ phải chứng minh điều ngược lại. Không có giấy, bạn vẫn có thể chứng minh, nhưng sẽ vất vả hơn.
Có nên đăng ký mọi thứ không? Mình nghĩ nên cân nhắc với những tác phẩm có giá trị thương mại rõ, sẽ được khai thác lâu dài, hoặc dễ bị sao chép, như một bộ giáo trình, một bộ tranh minh hoạ, một phần mềm. Với bài viết ngắn đăng mạng thì thường không cần.
Hồ sơ, lệ phí và thời gian xử lý thay đổi theo từng giai đoạn, nên bạn hãy xem hướng dẫn hiện hành của cơ quan có thẩm quyền hoặc nhờ đơn vị đại diện làm, thay vì tin những con số truyền miệng.
Không đăng ký thì giữ bằng chứng thế nào?
Hãy giữ các bản nháp có ngày tháng: tệp văn bản với lịch sử chỉnh sửa, thư điện tử gửi bản thảo cho chính mình hoặc cho người đọc thử, ghi chép tay có ngày. Những thứ này cộng lại vẽ ra quá trình bạn tạo ra tác phẩm.
Khi gửi bản thảo cho nhà làm sách, hãy gửi qua thư điện tử thay vì chỉ đưa tay một bản in. Thư có ngày giờ, có người nhận, có tệp đính kèm, là dấu vết khó chối.
Với sách đã phát hành, bản thân sách có thông tin xuất bản, số lưu chiểu, ngày in. Đó là bằng chứng công khai. Rủi ro lớn nhất nằm ở giai đoạn trước khi sách ra, khi bản thảo chỉ nằm trong máy của bạn và trong hộp thư của vài người.
Nói thế không phải để bạn nghi ngờ mọi người. Phần lớn người làm sách cần tác giả hơn là cần lấy bản thảo. Nhưng giữ dấu vết là thói quen rẻ, và một ngày nào đó nó có thể rất đắt. Bạn đang giữ bản thảo của mình ở mấy nơi, và nơi nào có ngày tháng?
Câu hỏi thường gặp
Đăng bài lên mạng xã hội có được bảo hộ quyền tác giả không?
Có. Bài viết, ảnh, video bạn tự tạo ra và đăng lên đều được bảo hộ như tác phẩm khác. Việc đăng công khai không có nghĩa là người khác được tự do lấy dùng. Tuy vậy, điều khoản sử dụng của nền tảng có thể cho họ một số quyền hiển thị nội dung.
Quyền tác giả và quyền sở hữu cuốn sách giấy khác nhau thế nào?
Người mua sách sở hữu cuốn sách giấy đó, được đọc, cho mượn, bán lại. Nhưng họ không có quyền tác giả, nên không được sao chụp để bán, không được dịch, không được đăng toàn văn lên mạng khi chưa được phép.
Ý tưởng sách bị người khác viết trước thì có kiện được không?
Thường là không, vì ý tưởng không được bảo hộ. Chỉ khi người đó sao chép cách thể hiện cụ thể của bạn như câu chữ, cấu trúc chi tiết, thì mới có cơ sở tranh chấp. Trường hợp cụ thể cần hỏi luật sư.
Người dịch sách có quyền tác giả không?
Có. Bản dịch là tác phẩm phái sinh và người dịch có quyền tác giả với bản dịch của mình. Nhưng muốn dịch và xuất bản thì phải được chủ sở hữu quyền tác giả của tác phẩm gốc cho phép, trừ khi tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ.
Hết thời hạn bảo hộ thì ai cũng in được tác phẩm đó?
Khi quyền tài sản hết thời hạn bảo hộ, tác phẩm thuộc về công chúng và có thể được khai thác mà không cần xin phép. Nhưng quyền nhân thân như đứng tên và toàn vẹn tác phẩm vẫn phải tôn trọng. Bản dịch hay bản biên soạn mới của tác phẩm đó lại có quyền riêng.
