Muốn dịch và xuất bản một cuốn sách nước ngoài ở Việt Nam, bạn phải tìm đúng người đang giữ quyền dịch sang tiếng Việt, thường là nhà xuất bản gốc hoặc một đơn vị đại diện bản quyền, gửi họ một đề nghị cụ thể, và ký hợp đồng giới hạn rõ ngôn ngữ, lãnh thổ, thời hạn. Tất cả việc đó phải xong trước khi bản dịch được xuất bản, và tốt nhất là trước khi bắt đầu dịch.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Mình gặp không ít người dịch xong cả cuốn vì yêu nó, rồi mới đi hỏi bản quyền, và nhận ra quyền đã có người mua. Tập này mình kể quy trình ở mức cơ chế để bạn khỏi rơi vào cảnh đó.
Ai đang giữ quyền dịch của một cuốn sách?
Tác giả nước ngoài thường đã trao quyền xuất bản cho một nhà xuất bản ở nước họ. Tuỳ hợp đồng, quyền dịch sang ngôn ngữ khác có thể nằm ở nhà xuất bản đó, ở người đại diện của tác giả, hoặc vẫn ở chính tác giả.
Cách bắt đầu là xem trang thông tin bản quyền của sách gốc, rồi tìm bộ phận phụ trách bản quyền của nhà xuất bản gốc. Nhiều nhà xuất bản lớn làm việc với các đơn vị đại diện bản quyền ở từng khu vực, và với Việt Nam thường là đơn vị phụ trách cả vùng Đông Nam Á.
Một cá nhân vẫn có thể liên hệ, nhưng bên giữ quyền thường muốn làm việc với đơn vị có năng lực xuất bản thật: có kế hoạch, có kênh phát hành, có sách đã làm. Nên nhiều người dịch tự do chọn cách giới thiệu cuốn sách cho một công ty sách, rồi nhận dịch khi công ty mua được quyền.
Việt Nam là thành viên của công ước quốc tế về bảo hộ tác phẩm văn học nghệ thuật, nên sách của phần lớn các nước đều được bảo hộ ở đây. Không có chuyện sách nước ngoài thì dịch tự do.
Một đề nghị mua bản quyền gồm những gì?
Đề nghị nên giới thiệu ngắn đơn vị của bạn và những đầu sách đã làm, nhất là sách cùng thể loại. Bên giữ quyền muốn biết cuốn sách sẽ vào tay ai.
Tiếp theo là các điều kiện chính: số bản in dự kiến lần đầu, khoản tiền ứng trước bạn trả khi ký, tỷ lệ tác quyền tính trên giá bìa hoặc doanh thu, thời hạn hợp đồng, hình thức xuất bản như sách giấy hay cả sách điện tử.
Tiền ứng trước là khoản trả trước và được trừ dần vào tác quyền khi sách bán. Với sách được nhiều bên muốn mua, bên giữ quyền có thể mở cho nhiều đơn vị cùng đề nghị, và bạn cạnh tranh không chỉ bằng tiền mà bằng kế hoạch làm sách.
Hãy viết đề nghị ngắn gọn, rõ ràng, bằng ngôn ngữ bên kia dùng thạo. Một đề nghị chung chung kiểu bên mình rất quan tâm tới cuốn sách mà không có điều kiện cụ thể thường không được trả lời.
Hợp đồng bản quyền dịch thường giới hạn những gì?
Ngôn ngữ: chỉ tiếng Việt. Lãnh thổ: thường là Việt Nam, đôi khi thêm các nơi khác. Thời hạn: một số năm nhất định, hết hạn thì phải gia hạn hoặc dừng bán. Hình thức: sách giấy, sách điện tử, sách nói, mỗi thứ có thể tính riêng.
Hợp đồng thường yêu cầu sách phải ra trong một khoảng thời gian kể từ khi ký. Nếu bạn chậm, quyền có thể bị thu hồi mà không hoàn tiền ứng trước. Đây là lý do cần tính kỹ thời gian dịch, biên tập và xin phép trước khi ký.
Bìa và hình minh hoạ của bản gốc thường không nằm sẵn trong quyền dịch. Muốn dùng lại, bạn phải hỏi riêng và có thể phải trả thêm. Nhiều sách dịch ở Việt Nam làm bìa mới là vì lý do này, chứ không chỉ vì thẩm mỹ.
Hợp đồng còn quy định việc gửi báo cáo bán hàng, gửi sách mẫu, ghi thông tin bản quyền trên sách. Những việc nhỏ này làm đều đặn thì lần sau bên giữ quyền sẽ ưu tiên bạn.
Những lỗi hay gặp của đơn vị mới mua bản quyền
Lỗi đầu tiên là dịch trước, hỏi sau. Ngoài chuyện quyền có thể đã bán, bạn còn không biết bên giữ quyền có yêu cầu gì về người dịch, về thời hạn hay không.
Lỗi thứ hai là quên tính khâu xin phép xuất bản trong nước. Sau khi có quyền dịch, bạn vẫn phải làm việc với nhà xuất bản Việt Nam để đăng ký, biên tập và ra quyết định. Có những nội dung cần điều chỉnh cho phù hợp quy định, và việc điều chỉnh đó có khi cần bên giữ quyền đồng ý.
Lỗi thứ ba là chọn người dịch chỉ vì giỏi ngoại ngữ. Người dịch sách cần viết tiếng Việt hay, hiểu lĩnh vực của sách, và giữ được giọng tác giả. Bản dịch kém thì sách đẹp mấy cũng bị chê.
Lỗi thứ tư là quên chuyện thanh toán ra nước ngoài. Chuyển tiền tác quyền có thể liên quan tới nghĩa vụ thuế và thủ tục ngân hàng, nên hãy hỏi kế toán trước để khỏi chậm trả và mất uy tín.
Sách đã hết thời hạn bảo hộ thì sao?
Nếu tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản, bạn có thể dịch mà không cần xin phép tác giả. Các tác phẩm kinh điển cổ thường thuộc diện này. Nhưng hãy kiểm tra cẩn thận, vì cách tính thời hạn phụ thuộc vào năm tác giả mất và loại tác phẩm.
Cần phân biệt tác phẩm gốc và các bản làm mới của nó. Một bản gốc đã hết hạn, nhưng bản biên tập có chú giải của một học giả hiện đại, hoặc một bản dịch sang tiếng Anh gần đây, lại có quyền riêng. Nếu bạn dịch từ bản tiếng Anh đó chứ không từ bản gốc, bạn đang dùng một tác phẩm còn được bảo hộ.
Tương tự, bản dịch tiếng Việt cũ của một tác phẩm kinh điển có thể vẫn thuộc quyền của người dịch hoặc người thừa kế. Muốn in lại bản dịch cũ, bạn phải tìm người đó.
Nên câu hỏi không chỉ là sách này hết hạn chưa, mà là văn bản cụ thể mình đang dùng có còn của ai không. Bạn đang cầm bản nào trên tay khi bắt đầu dịch?
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân có mua được bản quyền dịch sách không?
Có thể, nhưng bên giữ quyền thường ưu tiên đơn vị có năng lực xuất bản và phát hành. Cá nhân vẫn phải làm việc với nhà xuất bản trong nước để xuất bản. Nhiều người chọn hợp tác với công ty sách ngay từ đầu.
Dịch sách để chia sẻ miễn phí trên mạng có cần bản quyền không?
Cần. Dịch là tạo ra tác phẩm phái sinh, và đăng lên mạng là phân phối tới công chúng, dù không thu tiền. Không thu tiền không làm việc đó thành hợp pháp nếu chưa được phép.
Mua bản quyền dịch mất bao lâu?
Tuỳ bên giữ quyền và mức độ cạnh tranh của cuốn sách, có khi vài tuần, có khi lâu hơn nhiều. Bạn nên tính thêm thời gian ký kết và chuyển tiền trước khi lên lịch dịch và xuất bản.
Có cần ghi thông tin bản quyền gốc trên sách dịch không?
Có. Hợp đồng thường yêu cầu ghi tên sách gốc, tên tác giả, thông tin bản quyền gốc và thông tin về việc được phép xuất bản bản tiếng Việt. Làm đúng việc này thể hiện sự tôn trọng và giữ quan hệ với bên giữ quyền.
Hợp đồng bản quyền dịch hết hạn thì sách còn bán được không?
Thường là không được in thêm, và hợp đồng có thể cho một khoảng thời gian ngắn để bán nốt hàng tồn. Muốn tiếp tục, bạn phải gia hạn. Hãy theo dõi ngày hết hạn từ sớm.
