Người đọc thử tốt nhất là vài người giống độc giả mà sách nhắm tới, không quá thân với bạn, đọc trọn bản thảo trong một hạn định sẵn, rồi trả lời những câu hỏi cụ thể: chỗ nào muốn bỏ dở, chỗ nào phải đọc lại, chỗ nào không tin. Chừng đó thông tin đáng giá hơn nhiều lời khen.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Ở một tập trước mình có nhắc qua chuyện nhờ người khác đọc trước khi gửi bản thảo. Tập này mình đi sâu hơn: một nhóm đọc thử được tổ chức ra sao, nên chia làm mấy đợt, và làm gì khi năm người nói năm kiểu khác nhau.
Nên chọn những ai làm người đọc thử?
Người đầu tiên bạn nên có là người giống độc giả mục tiêu nhất. Nếu sách viết cho người mới khởi nghiệp bán hàng trực tuyến, hãy tìm người đang ở đúng giai đoạn đó, không phải người đã làm mười năm. Người làm lâu sẽ thấy sách dễ, còn người mới mới là người sẽ mua.
Người thứ hai là người đọc nhiều trong thể loại đó. Họ nhận ra ngay khi cuốn của bạn lặp lại điều sách khác đã nói, hoặc khi cấu trúc quá quen.
Với sách chuyên môn, nên có thêm một người trong nghề đọc để soát nội dung, nhất là các phần liên quan sức khoẻ, luật, tài chính. Một chi tiết sai ở những mảng này không chỉ làm sách kém mà có thể gây hại cho người đọc.
Khi sách có nhân vật hay bối cảnh thuộc một cộng đồng bạn không trực tiếp sống cùng, như một dân tộc thiểu số, một vùng miền, một nghề đặc thù, hãy tìm người trong cộng đồng đó đọc. Họ thấy những chi tiết sai hoặc làm tổn thương mà bạn không thể tự thấy.
Bao nhiêu người và chia mấy đợt là hợp lý?
Số người không cần nhiều. Năm đến tám người đọc nghiêm túc cho bạn nhiều hơn hai mươi người đọc qua loa. Nhiều người quá, bạn sẽ chìm trong góp ý và khó nhận ra đâu là vấn đề thật.
Mình thích chia làm hai đợt. Đợt đầu vài người đọc bản thảo đã qua sửa lớn, để tìm vấn đề cấu trúc và nhịp. Bạn sửa theo đợt đầu, rồi đưa cho đợt hai là những người hoàn toàn mới, chưa đọc bản cũ. Nếu đợt hai không còn vấp ở những chỗ đợt một đã vấp, bạn biết mình sửa đúng.
Đừng đưa bản thảo cho cùng một người đọc hai lần liền. Lần thứ hai họ đã biết câu chuyện, không còn là mắt người mới.
Nên cho người đọc một hạn định rõ, ví dụ ba hoặc bốn tuần. Không có hạn, bản thảo sẽ nằm trong ngăn kéo của ai đó cả mùa, và bạn không biết nên chờ hay nên đi tiếp.
Hỏi người đọc thử những câu gì?
Câu tốt nhất là những câu về hành vi, không phải về đánh giá. Chỗ nào bạn đặt sách xuống và phải cố mới đọc tiếp. Chỗ nào bạn đọc lướt. Chỗ nào bạn phải lật lại trang trước để hiểu.
Với sách kiến thức, hãy hỏi: sau khi đọc chương này, bạn có làm thử điều gì không, và nếu làm thì vướng ở bước nào. Người đọc thử mà thật sự làm theo sẽ cho bạn biết hướng dẫn của bạn thiếu gì.
Với truyện, hãy hỏi: bạn nghĩ nhân vật chính muốn gì, bạn có tin quyết định của họ ở chương này không, bạn đoán trước được điều gì. Nếu mọi người đều đoán trước được cú ngoặt, cú ngoặt đó cần được giấu kỹ hơn.
Để người đọc ghi chú ngay trên bản thảo khi đang đọc, dù chỉ là một dấu hỏi bên lề. Cảm giác lúc đang đọc chính xác hơn nhiều so với những gì họ nhớ lại sau khi gấp sách.
Góp ý trái chiều thì tin ai?
Chuyện năm người nói năm kiểu là bình thường. Việc của bạn không phải là làm vừa lòng cả năm, mà là tìm mẫu chung. Nếu ba người cùng bối rối ở chương bốn dù mỗi người nói một lý do khác, chương bốn có vấn đề, dù cách sửa có thể không giống ai đề xuất.
Góp ý từ người giống độc giả mục tiêu nên được cân nặng hơn. Nếu một người đọc chuyên sâu thấy sách quá cơ bản, còn ba người mới thấy vừa sức, hãy nghe ba người mới, vì họ là người bạn viết cho.
Người đọc thử giỏi phát hiện vấn đề, nhưng không phải lúc nào cũng giỏi đề xuất cách sửa. Khi ai đó nói nên bỏ nhân vật này, điều họ thật sự nói có thể là nhân vật này chưa có lý do tồn tại. Cách sửa có thể là cho nhân vật một lý do, chứ không phải bỏ đi.
Ghi tất cả góp ý vào một bảng theo chương, đánh dấu những chỗ nhiều người cùng nhắc. Nhìn bảng đó, bức tranh thường rõ hơn nhiều so với đọc từng thư riêng lẻ.
Giữ bản thảo an toàn và cảm ơn người đọc thế nào?
Nói rõ với người đọc thử rằng bản thảo chưa xuất bản, xin họ không chia sẻ hay đăng trích đoạn. Với người quen, một lời nhờ rõ ràng là đủ. Với nhóm đông hơn hoặc sách có giá trị thương mại lớn, bạn có thể cân nhắc một thoả thuận bảo mật ngắn, và nên hỏi người hiểu luật về cách viết.
Gửi bản thảo dạng tệp có ghi tên từng người đọc ở chân trang cũng là một cách làm người ta cẩn thận hơn, và giúp bạn biết bản nào lọt ra nếu có sự cố.
Cảm ơn người đọc thử bằng một cuốn sách có chữ ký khi sách ra đời, và nếu họ đồng ý, nhắc tên họ trong trang cảm ơn. Nhiều người đọc thử trở thành những người giới thiệu sách nhiệt tình nhất khi sách phát hành, vì họ cảm thấy mình có một phần trong đó.
Và khi sách đã ra, thử quay lại hỏi họ một câu: bản cuối có khác điều họ nhớ không. Câu trả lời sẽ cho bạn biết những góp ý đã đi được bao xa vào trang sách.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trả tiền cho người đọc thử bản thảo không?
Nhiều người đọc thử làm vì quý tác giả hoặc yêu thể loại. Với người đọc chuyên môn phải bỏ nhiều công soát nội dung, trả thù lao là hợp lý và nên thoả thuận rõ từ đầu. Dù trả hay không, hãy tôn trọng thời gian của họ.
Đưa bản thảo cho người đọc thử lúc nào là hợp lý?
Sau khi bạn đã tự sửa ít nhất một vòng lớn và bản thảo đã hoàn chỉnh từ đầu tới cuối. Đưa bản quá thô thì người đọc sẽ tập trung vào lỗi dễ thấy và bạn phí mất cái nhìn tươi mới của họ.
Người thân có nên làm người đọc thử không?
Có thể, nhưng không nên là người duy nhất. Người thân thường ngại chê và đọc bằng tình cảm dành cho bạn. Góp ý của họ nên được cân cùng góp ý của những người không quen.
Người đọc thử khác biên tập viên thế nào?
Người đọc thử cho bạn biết cảm nhận của người đọc bình thường: chỗ nào hay, chỗ nào chán, chỗ nào khó hiểu. Biên tập viên là người chuyên nghiệp chỉ ra nguyên nhân và cách sửa. Hai vai trò bổ sung cho nhau, không thay nhau.
Làm gì khi người đọc thử không phản hồi?
Nhắc nhẹ một lần khi gần hết hạn. Nếu vẫn không có phản hồi, hãy cảm ơn và đi tiếp, đừng chờ. Việc họ không đọc hết cũng là một thông tin, có thể bản thảo chưa đủ kéo người ta đi tới cuối.
