Một cuốn sách khó đọc hiếm khi là do chữ nhỏ. Thường là do dòng quá dài, lề phía gáy quá hẹp khiến chữ chui vào nếp gấp, giãn dòng chật, và những khoảng trắng loang lổ vì căn đều hai bên không khéo. Dàn trang tốt là thứ người đọc không nhận ra, họ chỉ thấy đọc mãi không mỏi.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Nhiều tác giả tự xuất bản dồn tiền cho bìa và coi nhẹ ruột sách, nghĩ chữ thì ai sắp chẳng được. Tập này mình kể những lỗi dàn trang hay gặp, những lỗi làm người ta bỏ sách xuống mà không biết vì sao.
Dòng chữ dài bao nhiêu là dễ đọc?
Mắt người đọc đi hết một dòng rồi quay về đầu dòng sau. Dòng quá dài, mắt dễ lạc sang dòng khác khi quay về. Dòng quá ngắn, mắt phải quay đầu liên tục, đọc thấy giật cục.
Với sách chữ tiếng Việt khổ vừa, một dòng thoải mái thường rơi vào khoảng mười hai tới mười lăm tiếng. Đây không phải luật cứng, nhưng khi bạn thấy dòng dài gấp rưỡi con số đó, hãy nghi ngờ.
Lỗi hay gặp là tác giả muốn giảm số trang để giảm chi phí in, nên thu lề, tăng độ rộng khung chữ. Sách mỏng đi thật, nhưng mỗi trang thành một bức tường chữ. Người đọc mệt và bỏ giữa chừng, nên cái lợi về giá in không bù được.
Nếu phải giảm trang, hãy cân nhắc cắt bớt nội dung hoặc chọn giấy mỏng hơn, thay vì bóp trang.
Lề trong, lề ngoài và cái gáy ăn chữ
Khi sách được đóng gáy, một phần trang bị gáy nuốt vào. Sách đóng keo càng dày thì phần bị nuốt càng nhiều. Nếu lề phía gáy bằng lề phía ngoài, chữ gần gáy sẽ bị cong vào nếp, người đọc phải banh sách ra mới đọc được.
Vì thế lề trong thường phải rộng hơn lề ngoài, và sách càng dày càng cần rộng thêm. Người dàn trang có kinh nghiệm sẽ hỏi bạn số trang và kiểu đóng trước khi đặt lề.
Lề ngoài cũng không nên quá sát, vì ngón tay cái cần chỗ để giữ trang mà không che chữ. Lề trên và dưới thì cho trang có chỗ thở.
Nhìn một trang sách bạn thấy dễ chịu, bạn sẽ thấy phần chữ chỉ chiếm một phần của trang, phần còn lại là khoảng trắng có chủ ý. Khoảng trắng đó không phải giấy bỏ phí.
Giãn dòng, cỡ chữ và phông tiếng Việt
Tiếng Việt có dấu ở cả trên lẫn dưới chữ, nên cần giãn dòng rộng hơn một chút so với tiếng Anh. Giãn dòng chật, dấu của dòng trên chạm vào chữ của dòng dưới, trang trông đen và rối.
Phông chữ phải hỗ trợ đầy đủ tiếng Việt, và hỗ trợ đẹp. Nhiều phông nước ngoài có đủ ký tự nhưng dấu đặt lệch, chồng lên nhau ở những chữ như ở, ữ, ặ. Hãy in thử một đoạn có nhiều chữ khó trước khi chọn phông cho cả cuốn.
Cỡ chữ phụ thuộc người đọc. Sách cho người lớn tuổi, sách thiếu nhi mới tập đọc cần chữ lớn hơn. Nhưng chữ lớn quá cũng làm dòng ngắn và trang nhiều, nên phải cân cùng khổ sách.
Một mẹo nhỏ: in thử một trang, dán lên tường, lùi lại hai bước. Nếu trang trông xám đều, dễ chịu, là ổn. Nếu thấy những mảng đen đặc hay những lỗ trắng, là có vấn đề.
Khoảng trắng loang và dòng lẻ loi
Căn đều hai bên làm trang trông gọn, nhưng máy phải giãn khoảng cách giữa các chữ để dòng nào cũng đủ dài. Khi dòng có ít chữ dài, khoảng giãn thành những lỗ trắng to. Nhiều lỗ xếp chồng lên nhau qua các dòng tạo thành những con suối trắng chảy dọc trang.
Tiếng Việt không ngắt giữa tiếng bằng gạch nối như nhiều thứ tiếng khác, nên lỗi này dễ gặp hơn. Người dàn trang phải chỉnh tay những dòng xấu, hoặc chọn căn trái cho những khổ hẹp.
Dòng lẻ loi là khi dòng cuối của một đoạn rơi một mình lên đầu trang sau, hoặc dòng đầu của đoạn nằm trơ trọi ở cuối trang trước. Người đọc không gọi tên được lỗi này, nhưng cảm thấy trang bị hụt.
Còn một lỗi nữa là tên chương nằm ở cuối trang mà nội dung bắt đầu ở trang sau. Những lỗi này chỉ bắt được khi đọc trên bản dàn trang cuối, nên vòng đọc mo-rát rất quan trọng.
Những chi tiết làm sách trông chuyên nghiệp
Chương mới thường bắt đầu ở trang lẻ, tức trang bên phải khi mở sách. Điều này có thể để lại những trang trắng, và đó là điều bình thường. Số trang không in ở trang trắng và trang mở chương.
Dòng tiêu đề chạy ở đầu trang, thường có tên sách ở trang trái và tên chương ở trang phải, giúp người đọc biết mình đang ở đâu khi lật tìm lại.
Hình ảnh nên nằm gần đoạn chữ nói về nó. Chú thích hình nên thống nhất một kiểu. Bảng biểu không nên bị cắt đôi qua hai trang nếu tránh được.
Mục lục phải khớp số trang thật, và phải soát lại sau mỗi lần sửa bản dàn trang. Lỗi mục lục sai trang là lỗi người đọc phát hiện ngay trong phút đầu tiên cầm sách. Lần tới mở một cuốn sách bạn thích, thử để ý xem có bao nhiêu thứ người dàn trang đã làm mà bạn chưa từng thấy?
Câu hỏi thường gặp
Tự dàn trang sách bằng phần mềm soạn thảo văn bản có được không?
Được với sách đơn giản, nhưng khó kiểm soát khoảng trắng, dòng lẻ và xuất tệp đúng chuẩn in. Với sách bán ra ngoài, thuê người dàn trang có kinh nghiệm thường đáng tiền hơn nhiều so với công bạn tự mày mò.
Căn trái hay căn đều hai bên thì đẹp hơn?
Sách văn học thường căn đều hai bên cho trang gọn, với điều kiện người dàn trang chỉnh kỹ khoảng trắng. Khổ hẹp hoặc sách có nhiều từ dài có thể căn trái để tránh lỗ trắng. Không có lựa chọn đúng cho mọi sách.
Cỡ chữ bao nhiêu là vừa cho sách người lớn?
Tuỳ phông và khổ sách, vì cùng một cỡ nhưng mỗi phông trông to nhỏ khác nhau. Cách tốt nhất là in thử vài cỡ trên đúng khổ và giấy, nhờ vài người đọc mục tiêu chọn.
Vì sao chương mới nên bắt đầu ở trang lẻ?
Đó là quy ước lâu đời giúp chương mới nổi bật khi người đọc mở sách, vì trang phải là trang mắt nhìn tới trước. Với sách muốn tiết kiệm trang, có thể cho chương bắt đầu ở cả trang chẵn, nhưng nên nhất quán.
Tệp gửi nhà in cần ở định dạng nào?
Nhà in thường nhận một tệp đóng gói sẵn, nhúng đủ phông, hình đủ độ phân giải và đúng hệ màu in. Mỗi nhà in có yêu cầu riêng, nên hãy xin hướng dẫn kỹ thuật của họ trước khi xuất tệp.
