Bìa sách tốt làm được ba việc: nói cho người ta biết thể loại chỉ trong một cái liếc, vẫn đọc được tên khi bị thu nhỏ bằng con tem trên điện thoại, và nổi lên giữa những cuốn cùng loại mà không lạc loài. Đẹp là cần, nhưng rõ ràng còn cần hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Ai cũng nói đừng đánh giá cuốn sách qua cái bìa, nhưng ai đi nhà sách cũng làm đúng điều đó. Bìa không phải để tác giả ngắm, mà là lời mời gửi tới một người lạ đang vội. Tập này mình kể cách làm một cái bìa làm tròn vai đó.
Bìa phải nói được điều gì trong một giây?
Người đi qua kệ sách không đọc bìa, họ nhận diện. Trong khoảnh khắc đầu, mắt họ trả lời câu: đây là loại sách mình hay đọc không. Mỗi thể loại có một ngôn ngữ hình ảnh riêng mà người đọc học được qua nhiều năm, dù họ không nói ra.
Tiểu thuyết lãng mạn, trinh thám, sách kinh doanh, sách thiếu nhi, sách tâm linh đều có kiểu chữ, kiểu màu, kiểu hình quen. Một cuốn trinh thám mà bìa trông như sách nấu ăn sẽ lọt khỏi mắt người mê trinh thám, và người thích nấu ăn cầm lên rồi thất vọng.
Điều này không có nghĩa là phải bắt chước. Bìa hay nhất thường nói đúng ngôn ngữ thể loại nhưng có một điểm lạ khiến người ta nhìn lâu hơn: một màu bất ngờ, một hình ảnh ẩn ý, một bố cục khác thường.
Hãy ra nhà sách, đứng trước kệ thể loại của bạn, chụp một tấm ảnh toàn kệ. Cuốn sách của bạn sẽ đứng giữa những cuốn đó. Nó cần giống đủ để được nhận ra, và khác đủ để được nhớ.
Giao việc cho người thiết kế bìa thế nào?
Đừng giao việc bằng câu làm cho anh cái bìa thật đẹp. Hãy đưa cho người thiết kế: tóm tắt sách vài câu, người đọc là ai, cảm giác bạn muốn bìa gợi ra, vài bìa bạn thấy hợp với tinh thần cuốn sách và lý do, vài bìa bạn không muốn giống.
Cho người thiết kế đọc ít nhất vài chương, hoặc phần giới thiệu kỹ. Bìa hay thường đến từ một chi tiết trong sách mà tác giả không nghĩ nó quan trọng.
Thống nhất trước số vòng sửa và ai có tiếng nói cuối cùng. Bìa được cả nhà góp ý thường thành bìa không ai ghét nhưng cũng không ai nhớ. Hãy để người thiết kế làm nghề, và góp ý bằng câu hỏi về người đọc thay vì mệnh lệnh về màu sắc.
Và hãy chắc rằng mọi hình ảnh, phông chữ trên bìa đều có giấy phép dùng cho mục đích thương mại. Phông chữ miễn phí cho cá nhân không có nghĩa là được in lên hàng nghìn cuốn sách để bán.
Phép thử ảnh nhỏ và phép thử gáy sách
Phần lớn người đọc bây giờ thấy bìa sách lần đầu trên màn hình điện thoại, ở cỡ nhỏ hơn đốt ngón tay. Hãy thu nhỏ bìa xuống cỡ đó và nhìn. Tên sách còn đọc được không. Hình ảnh chính còn nhận ra không. Những chi tiết tinh tế bạn mê có còn không, hay đã thành một vệt mờ.
Chữ tên sách thường cần to hơn nhiều so với cảm giác ban đầu. Tên tác giả nhỏ hơn, trừ khi tác giả đã có tiếng. Phụ đề có thể nhỏ, vì đến lúc người ta đọc phụ đề là họ đã dừng lại rồi.
Gáy sách là mặt bìa bị quên nhiều nhất. Ở nhà sách, phần lớn sách được xếp đứng, chỉ lộ gáy. Gáy cần tên sách đọc được từ xa, màu phân biệt với sách bên cạnh, và nếu sách thuộc một bộ thì cần thống nhất để xếp cạnh nhau trông thành hàng.
Nhiều bìa đẹp ở mặt trước nhưng gáy chữ nhỏ li ti, cùng màu với nửa kệ. Trên kệ, cuốn sách đó gần như vô hình.
Bẫy màu khi bìa đi từ màn hình ra giấy
Màn hình phát sáng, còn giấy chỉ phản chiếu ánh sáng. Vì vậy màu trên màn hình luôn tươi và rực hơn màu in. Những màu như xanh neon, cam sáng, hồng điện trông tuyệt trên máy nhưng ra giấy bị xỉn đi thấy rõ.
Người thiết kế bìa cho sách in phải làm tệp theo hệ màu dành cho in bốn màu chứ không theo hệ màu màn hình. Nếu người thiết kế quen làm cho mạng xã hội, hãy hỏi rõ họ đã chuyển hệ màu chưa.
Cán màng mờ làm màu tối đi thêm một chút. Nền đen đặc dễ bị vết xước khi cán màng mờ. Những điều này nhà in biết, nên hãy hỏi họ trước khi chốt màu nền.
Cách duy nhất để chắc là xem bản in thử bìa trên đúng loại giấy và đúng kiểu cán màng. Nhìn dưới ánh sáng ban ngày và dưới đèn nhà sách, vì hai loại ánh sáng cho màu khác nhau.
Bìa sách tự xuất bản hay mắc lỗi gì?
Lỗi hay gặp nhất là nhồi quá nhiều: tên sách, phụ đề dài, lời khen, tên tác giả kèm chức danh, hình minh hoạ, và thêm một câu khẩu hiệu. Bìa không phải bìa bốn. Mặt trước chỉ cần vài thứ, đặt thật rõ.
Lỗi thứ hai là dùng ảnh kho quá phổ biến. Tấm ảnh một người đứng trên đỉnh núi dang tay có thể đã nằm trên hàng chục bìa sách khác. Người đọc thấy quen mà không biết vì sao, và cảm giác quen đó làm sách trông rẻ.
Lỗi thứ ba là tự làm bìa vì tiết kiệm. Bìa là khoản đáng đầu tư nhất trong ngân sách một cuốn tự xuất bản, vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới việc người ta có cầm sách lên hay không.
Lỗi cuối là yêu bìa quá sớm. Hãy làm hai ba phương án, đưa cho vài người đọc mục tiêu nhìn thật nhanh rồi hỏi họ nhớ gì. Bìa của bạn, sau một giây, để lại trong đầu người lạ điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt ảnh tác giả lên bìa trước?
Chỉ nên khi tác giả đã có tiếng và khuôn mặt là lý do người ta mua sách, như sách của người nổi tiếng. Với tác giả mới, ảnh chân dung trên bìa trước thường chiếm chỗ mà không giúp người đọc hiểu sách.
Bìa sách dịch có nên giữ bìa gốc không?
Có thể, nếu hợp đồng cho phép và bìa gốc hợp với độc giả Việt. Nhiều khi quyền dùng bìa gốc phải trả thêm, và ngôn ngữ thể loại ở mỗi thị trường khác nhau, nên nhiều sách dịch làm bìa mới.
Tên sách trên bìa nên dùng phông chữ nào?
Không có phông chữ đúng cho mọi sách. Điều quan trọng là phông hợp với thể loại, đọc được khi thu nhỏ, hỗ trợ đầy đủ dấu tiếng Việt và có giấy phép dùng thương mại. Nhiều phông nước ngoài hiển thị dấu tiếng Việt rất xấu.
Bìa sách cần chừa lề xén bao nhiêu?
Bìa cần có phần tràn màu ra ngoài đường cắt và vùng an toàn cho chữ bên trong. Mức cụ thể mỗi nhà in có thể quy định khác nhau, nên hãy xin họ tệp mẫu kích thước trước khi thiết kế.
Bao lâu thì nên làm lại bìa sách?
Khi tái bản, nếu sách bán chậm vì bìa không nói đúng thể loại, hoặc bìa đã lỗi thời so với kệ sách hiện tại, làm bìa mới là hợp lý. Nếu sách đang bán tốt với bìa cũ, đừng đổi chỉ vì chán.
