Chọn khổ sách theo thể loại và cách người đọc cầm sách, chọn giấy theo việc sách chủ yếu là chữ hay nhiều ảnh, còn kiểu đóng thì theo độ dày và độ bền cần có. Và trước khi chốt, hãy hỏi nhà in xem khổ nào ít hao giấy nhất với máy của họ.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Nhiều tác giả để phần này cho nhà in quyết, rồi ngạc nhiên khi cầm cuốn sách đầu tiên: nặng hơn tưởng, gáy dày quá, hay mở ra cứ gập lại. Tập này mình kể những lựa chọn vật lý của một cuốn sách, những thứ người đọc cảm bằng tay trước khi đọc chữ nào.
Khổ sách nào hợp với thể loại nào?
Ở Việt Nam, sách văn học thường dùng những khổ nhỏ vừa tay, dễ bỏ túi xách, cầm đọc trên giường không mỏi. Khổ quen thuộc nhất quanh mức mười ba nhân hai mươi phân rưỡi, và các biến thể rộng hơn một chút. Người đọc tiểu thuyết đã quen cầm cỡ đó, nên một cuốn quá khác sẽ trông lạ trên kệ.
Sách kiến thức, sách kỹ năng, giáo trình thường lớn hơn, để trang có chỗ cho bảng, hình, ghi chú. Sách ảnh, sách nấu ăn, sách thiếu nhi thì khổ lớn hoặc vuông, vì hình là chính.
Khổ sách còn liên quan tới giá thành theo một cách mà ít tác giả biết: nhà in cắt trang sách từ những tờ giấy lớn theo khổ chuẩn. Có khổ sách cắt ra vừa khít, có khổ sách để thừa nhiều rìa bỏ đi. Chỉ lệch vài phân cũng có thể làm hao hẳn giấy.
Vì vậy hãy chọn khổ gần với thói quen của thể loại, rồi hỏi nhà in xem với khổ giấy họ đang dùng thì khổ nào tối ưu. Nhà in tử tế sẽ nói thật với bạn.
Giấy trắng, giấy ngà hay giấy láng?
Giấy ruột phổ biến cho sách chữ là loại giấy trắng in được hai mặt mà dân trong nghề gọi quen là giấy Ford. Nó rẻ, dễ in, chữ sắc. Nhược điểm là trắng quá có thể chói mắt khi đọc lâu, và mỏng thì dễ thấy chữ mặt sau.
Nhiều sách văn học dùng loại giấy xốp nhẹ màu ngà. Giấy này dày tay mà nhẹ, màu ngà êm mắt, cầm cuốn sách dày vẫn không nặng. Đổi lại, nó thường đắt hơn, và in hình màu lên thì không tươi bằng giấy trắng.
Sách có nhiều ảnh màu như sách nấu ăn, sách du lịch thì dùng giấy láng có tráng phủ, để màu lên rực và nét. Giấy này nặng và phản chiếu ánh đèn, không hợp cho sách chữ đọc lâu.
Cách chắc nhất là xin nhà in vài cuốn mẫu đã in trên từng loại giấy, cầm lên đọc thử một chương dưới đèn phòng ngủ. Cảm giác cầm trên tay thuyết phục hơn mọi mô tả.
Đóng keo, khâu chỉ hay bìa cứng?
Kiểu đóng phổ biến nhất là dán gáy bằng keo nhiệt. Nhanh, rẻ, hợp với phần lớn sách. Với sách dày hoặc giấy láng, keo có thể không bám tốt và trang bung sau thời gian dùng.
Khâu chỉ rồi mới dán gáy thì bền hơn nhiều, sách mở ra nằm phẳng hơn, hợp với sách dày, sách tra cứu, sách nấu ăn cần mở trên bàn bếp. Chi phí và thời gian in cao hơn.
Bìa cứng tạo cảm giác sang và bền, thường dùng cho sách quà tặng, sách thiếu nhi, ấn bản đặc biệt. Nó làm sách nặng hơn, đắt hơn, và gửi hàng cũng tốn hơn. Đừng chọn bìa cứng chỉ vì thấy đẹp, hãy hỏi người đọc của bạn có cần nó không.
Sách rất mỏng như tập thơ nhỏ, tài liệu hướng dẫn có thể đóng ghim giữa. Gọn và rẻ, nhưng không có gáy để in tên, nên khi xếp lên kệ sẽ không ai thấy.
Chiều thớ giấy và độ dày gáy: hai chuyện ít ai nói
Giấy có thớ, giống như gỗ có vân. Khi chiều thớ chạy song song với gáy sách, trang lật êm và sách nằm yên. Khi chạy ngang gáy, trang cứng, dễ bật lại, và bìa có thể cong vênh sau một mùa ẩm. Đây là lỗi mà người đọc cảm được mà không gọi tên được.
Bạn không cần tự tính chuyện này, nhưng nên hỏi nhà in một câu: chiều thớ giấy có đúng với khổ sách không. Chỉ riêng việc hỏi đã cho họ biết bạn để ý.
Chuyện thứ hai là độ dày gáy. Gáy dày bao nhiêu phụ thuộc vào số trang và độ dày của giấy ruột. Người thiết kế bìa cần con số này để vẽ gáy vừa khít. Nếu vẽ bìa trước rồi mới chốt giấy, gáy có thể lệch, chữ trên gáy bị lấn sang mặt bìa.
Nên thứ tự đúng là chốt số trang sau dàn trang, chốt loại giấy, xin nhà in độ dày gáy chính xác, rồi mới hoàn thiện bìa.
Thêm cái gì thì đáng, cái gì thì thôi?
Bìa có thể cán màng bóng hoặc màng mờ. Màng mờ trông sang và dịu, nhưng làm màu trên bìa tối đi một chút so với màn hình, nhất là các màu đậm. Màng bóng giữ màu tươi hơn nhưng dễ lộ vân tay. Hãy xem bản in thử có cán màng, đừng chỉ xem trên máy.
Tay gấp bìa, ép nhũ vàng, in bóng cục bộ lên tên sách đều làm sách đẹp hơn và đắt hơn. Mình hay hỏi tác giả: thứ này có giúp người đọc cầm sách lên không, hay chỉ làm mình vui. Cả hai đều chính đáng, nhưng nên biết mình đang trả tiền cho cái nào.
Dây đánh dấu trang, bìa áo rời, hộp đựng là thứ hợp với ấn bản đặc biệt, không hợp với lần in đầu còn chưa biết sách đi tới đâu.
Cuối cùng, hãy cân chính cuốn sách mẫu. Sách sẽ đi qua bưu điện, qua tay người giao hàng, được bỏ vào balô. Trước khi chốt, bạn đã thử mang cuốn sách của mình đi cả ngày chưa?
Câu hỏi thường gặp
Sách tự xuất bản nên chọn khổ nào?
Nên chọn khổ quen thuộc với thể loại của bạn, vì người đọc và nhà sách đã quen. Sau đó hỏi nhà in khổ nào tối ưu giấy với máy của họ. Tránh khổ lạ nếu không có lý do rõ ràng.
Giấy xốp nhẹ có hợp với mọi loại sách không?
Nó hợp với sách chữ, nhất là văn học, sách dày cần nhẹ. Với sách nhiều ảnh màu, giấy xốp làm màu kém tươi. Hãy xin mẫu in thử để so sánh trước khi quyết.
Vì sao sách đóng keo hay bị bung trang?
Nguyên nhân thường là keo không hợp với loại giấy, gáy không được xử lý kỹ, hoặc chiều thớ giấy sai. Sách giấy láng và sách dày dễ gặp nhất. Khâu chỉ trước khi dán keo là cách khắc phục chắc chắn hơn.
Làm sao biết gáy sách dày bao nhiêu?
Hãy gửi số trang chính xác và loại giấy đã chọn cho nhà in, họ sẽ tính độ dày gáy. Tốt nhất xin họ làm một cuốn mẫu trắng đúng số trang để đo và cầm thử.
Sách bìa cứng có bán chạy hơn bìa mềm không?
Không có câu trả lời chung. Bìa cứng hợp với sách quà tặng và sách giữ lâu, nhưng giá bán cao hơn có thể làm một số người đọc ngần ngại. Nhiều sách ra bìa mềm trước, bìa cứng sau cho người sưu tầm.
