Khi tự xuất bản, hãy thuê người cho những việc mà người đọc nhìn thấy ngay và bạn không có nghề: biên tập, thiết kế bìa, dàn trang, đọc mo-rát. Còn những việc cần giọng nói và các mối quan hệ của chính bạn, như trò chuyện với người đọc, bán trực tiếp, đi giao lưu, thì hãy tự làm, vì không ai làm thay được.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Tự xuất bản không có nghĩa là làm một mình. Nó có nghĩa là bạn trở thành người đứng đầu một đội rất nhỏ, tạm thời, gồm vài người làm tự do. Tập này mình kể đội đó gồm những ai, chọn họ thế nào, và thoả thuận những gì để khỏi rắc rối về sau.
Những việc gần như luôn nên thuê
Biên tập là việc đầu tiên. Bạn không thể tự biên tập sách của mình một cách khách quan, cũng như không ai tự cắt tóc sau gáy được. Một biên tập viên độc lập có kinh nghiệm với thể loại của bạn là khoản tiền đáng nhất.
Bìa là việc thứ hai. Bìa quyết định người lạ có cầm sách lên không. Trừ khi bạn là người thiết kế chuyên nghiệp, bìa tự làm thường lộ ngay là tự làm.
Dàn trang là việc thứ ba. Nó ít được chú ý nhưng quyết định sách dễ đọc hay khó đọc, và quyết định tệp có đạt yêu cầu của nhà in hay không.
Đọc mo-rát là việc thứ tư, và nên do người chưa từng đọc bản thảo làm. Sau hàng chục lần đọc, mắt bạn đã quen tới mức không thấy lỗi nữa.
Những việc nên tự làm
Nói chuyện với người đọc. Trả lời bình luận, tin nhắn, viết thư cho người đã mua, kể câu chuyện đằng sau cuốn sách. Người đọc muốn nghe tác giả, không muốn nghe một người được thuê để nói thay.
Bán trực tiếp ở các buổi gặp mặt, hội thảo, lớp học của bạn. Một cuốn sách có chữ ký, kèm vài câu trò chuyện, bán được nhiều hơn mọi quảng cáo.
Viết phần giới thiệu sách, lời tựa, lời cảm ơn. Người khác có thể sửa giúp, nhưng bản nháp nên là của bạn.
Quyết định cuối cùng. Bạn có thể nghe nhiều ý kiến, nhưng khi tự xuất bản, không ai chịu trách nhiệm thay bạn, nên cũng đừng giao quyền quyết định cho ai.
Những việc tuỳ hoàn cảnh
Làm việc với nhà xuất bản và nhà in: nếu bạn có thời gian và kiên nhẫn, tự làm giúp bạn hiểu quy trình. Nếu bận, có những người chuyên lo khâu này.
Kho và giao hàng: nếu bán ít, bạn tự đóng gói ở nhà được. Khi đơn nhiều lên, dịch vụ kho và giao hàng giúp bạn khỏi biến phòng khách thành bưu cục. Hãy tính cả chi phí và thời gian của mình khi so sánh.
Minh hoạ bên trong: sách thiếu nhi, sách nấu ăn cần người vẽ hoặc chụp ảnh chuyên nghiệp. Sách chữ thì thường không cần.
Sách điện tử và sách nói: có thể tự làm nếu sách đơn giản, còn sách phức tạp thì thuê người có kinh nghiệm. Làm sau cũng được, không nhất thiết cùng lúc với sách giấy.
Chọn người làm tự do thế nào?
Xem sản phẩm họ đã làm, cùng thể loại với sách của bạn. Một người thiết kế bìa giỏi cho sách kinh doanh chưa chắc hợp với sách thiếu nhi. Một biên tập viên quen tiểu thuyết có thể không quen sách chuyên môn.
Hỏi tác giả đã làm việc với họ. Hỏi không chỉ chất lượng mà cả cách làm việc: có đúng hạn không, có trả lời tin nhắn không, xử lý góp ý thế nào.
Với biên tập viên, có thể đề nghị họ biên tập thử vài trang có trả phí. Qua vài trang, bạn biết họ có hiểu điều bạn muốn làm không.
Đừng chọn chỉ vì rẻ. Một biên tập viên rẻ mà bỏ sót vấn đề cấu trúc, một bìa rẻ mà không ai cầm lên, sẽ tốn của bạn nhiều hơn khoản tiết kiệm được.
Thoả thuận gì với từng người?
Phạm vi công việc cụ thể: biên tập những gì, bao nhiêu vòng. Bìa gồm mặt trước, gáy, mặt sau, bản cho sách điện tử hay chỉ mặt trước. Dàn trang bao nhiêu lần sửa.
Thời hạn và mốc thanh toán: trả trước một phần, trả phần còn lại khi xong. Ghi rõ nếu chậm thì xử lý ra sao, từ cả hai phía.
Quyền với sản phẩm: đây là chỗ hay bị quên nhất, nhất là với bìa và hình minh hoạ. Người thiết kế là tác giả của bìa. Bạn cần thoả thuận rõ bạn được dùng bìa cho những mục đích nào: in sách, sách điện tử, quảng bá, tái bản, bản dịch. Nếu không ghi, về sau có thể phát sinh tranh chấp.
Tệp gốc: bạn có nhận tệp gốc có thể chỉnh sửa không. Không có tệp gốc, mỗi lần tái bản muốn sửa một chữ trên bìa là phải quay lại người cũ. Trong đội nhỏ quanh cuốn sách của bạn, người nào bạn sẽ muốn làm việc cùng lần nữa ở cuốn sau?
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhờ người quen làm bìa và biên tập miễn phí không?
Có thể, nếu người quen có nghề thật. Nhưng làm miễn phí thường dẫn tới chậm trễ và ngại góp ý thẳng. Nếu nhờ, hãy vẫn thoả thuận rõ phạm vi, thời hạn và quyền sử dụng như với người làm có trả phí.
Thuê biên tập viên độc lập ở đâu?
Hỏi tác giả đã tự xuất bản, hỏi trong các nhóm nghề làm sách, hoặc hỏi nhà xuất bản xem họ có biết biên tập viên nhận việc ngoài không. Luôn xem sản phẩm cũ và nếu được thì làm thử vài trang.
Bìa sách thuê thiết kế thì ai giữ bản quyền?
Người thiết kế là tác giả của bìa. Quyền sử dụng của bạn phụ thuộc vào thoả thuận. Hãy ghi rõ phạm vi sử dụng, bao gồm tái bản, sách điện tử, quảng bá và bản dịch nếu có.
Nên thuê từng người riêng hay một đơn vị làm trọn gói?
Thuê từng người giúp bạn chọn người giỏi nhất cho từng khâu nhưng tốn công điều phối. Đơn vị trọn gói tiện hơn nhưng bạn ít kiểm soát chất lượng từng khâu. Hãy chọn theo thời gian và kinh nghiệm của bạn.
Thứ tự làm việc với các bên thế nào cho hợp lý?
Thường là biên tập xong mới dàn trang, chốt số trang và giấy mới hoàn thiện gáy bìa, dàn trang xong mới đọc mo-rát. Bìa mặt trước có thể làm song song với biên tập. Làm sai thứ tự sẽ phải làm lại.
