Tự xuất bản hợp với bạn khi bạn đã có người đọc của riêng mình, muốn giữ quyền quyết định mọi thứ, và chịu được việc bỏ tiền trước mà chưa biết bán được bao nhiêu. Đi qua công ty sách hợp khi bạn cần kênh phát hành rộng, cần một đội biên tập và thiết kế lành nghề, và muốn có người chia rủi ro. Không đường nào tốt hơn cho mọi cuốn sách.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Ở Việt Nam, dù chọn đường nào thì cuốn sách in vẫn phải đi qua một nhà xuất bản. Nên câu hỏi thật ra là: ai bỏ tiền, ai làm các khâu, ai quyết định, và ai hưởng phần nào. Tập này mình đặt hai con đường cạnh nhau cho bạn nhìn rõ.
Đi qua công ty sách thì bạn được gì, mất gì?
Khi một công ty sách nhận bản thảo, họ thường bỏ tiền cho biên tập, thiết kế, in, phát hành, và làm việc với nhà xuất bản. Bạn nhận nhuận bút theo hợp đồng. Rủi ro về tiền phần lớn nằm ở phía họ.
Bạn được đội ngũ có nghề: biên tập viên đã làm hàng trăm cuốn, người thiết kế quen thể loại, bộ phận phát hành có quan hệ với nhà sách khắp nơi. Sách của bạn được đưa vào những kênh mà một cá nhân rất khó tự mở.
Đổi lại, bạn nhường một phần quyền quyết định: tên sách, bìa, thời điểm ra, giá bìa. Phần doanh thu về tay bạn nhỏ hơn so với khi tự làm, vì công ty cần bù chi phí và có lời.
Và điều ít ai nói: bạn cũng phải được chọn. Công ty sách nhận ít bản thảo hơn rất nhiều so với số bản thảo được gửi tới. Chờ đợi và bị từ chối là một phần của con đường này.
Tự xuất bản thì bạn được gì, mất gì?
Tự xuất bản nghĩa là bạn bỏ tiền và tự lo, hoặc tự thuê người lo, từng khâu: biên tập, thiết kế, dàn trang, làm việc với nhà xuất bản, in, phân phối, quảng bá. Bạn quyết định mọi thứ và giữ phần lớn doanh thu.
Bạn cũng kiểm soát thời gian. Không phải chờ một công ty xếp lịch, không phải chờ thị trường có chỗ cho đề tài của bạn.
Cái mất lớn nhất là tiền bỏ trước và công sức. Mỗi khâu công ty sách làm hộ, giờ bạn phải làm hoặc trả tiền để người khác làm. Và phân phối là chỗ khó nhất: nhà sách lớn thường làm việc với nhà phát hành, không dễ nhận sách lẻ của một tác giả.
Cái mất thứ hai khó thấy hơn: không ai cản bạn lại. Không có biên tập viên nói chương này thừa, không có người phát hành nói bìa này không bán được. Tự do hoàn toàn là một con dao hai lưỡi.
Cuốn sách nào hợp với tự xuất bản?
Sách của người đã có cộng đồng riêng: một thầy dạy yoga có học viên nhiều năm, một chị làm bánh có nhóm khách quen, một anh kỹ sư có kênh chia sẻ chuyên môn. Họ biết người đọc là ai và nói chuyện được trực tiếp với họ, nên không quá cần kênh nhà sách.
Sách chuyên môn cho nhóm hẹp: công ty sách có thể thấy thị trường quá nhỏ, nhưng với tác giả, bán vài trăm cuốn cho đúng người là đủ ý nghĩa và đủ bù chi phí.
Sách mà tác giả muốn giữ trọn vẹn tầm nhìn: một tập thơ, một cuốn hồi ký gia đình, một cuốn sách ảnh về quê hương. Ở đây mục tiêu không phải là bán nhiều.
Còn tiểu thuyết đầu tay của một người chưa ai biết, không có cộng đồng, thì tự xuất bản thường rất vất vả, vì cái khó nhất là để người lạ biết tới sách, và đó đúng là việc công ty sách làm giỏi nhất.
Cẩn thận với dịch vụ xuất bản trả phí
Giữa hai con đường có một vùng lưng chừng: những đơn vị nhận làm sách cho tác giả và tác giả trả phí dịch vụ. Có đơn vị làm tử tế, minh bạch từng khoản, làm đúng những gì hứa. Nhưng cũng có nơi hứa nhiều hơn làm.
Dấu hiệu cần cẩn thận là khi đơn vị khen bản thảo quá mức trước khi đọc kỹ, hứa đưa sách vào khắp các nhà sách, hứa bán chạy, hoặc gộp tất cả thành một gói giá mà không tách từng khoản.
Hãy hỏi rõ: phí này gồm những khâu nào, số bản in bao nhiêu, sách in ra thuộc về ai, ai giữ tệp thiết kế, sách sẽ vào những kênh cụ thể nào, doanh thu chia thế nào. Xin xem những cuốn họ đã làm và hỏi chính tác giả của những cuốn đó.
Một đơn vị dịch vụ tốt sẽ nói thật với bạn về giới hạn của họ. Một đơn vị chỉ nói điều bạn muốn nghe là tín hiệu nên dừng lại.
Một vài câu hỏi để tự chọn
Bạn có biết chính xác ai sẽ đọc cuốn sách này, và bạn có nói chuyện được với họ không. Nếu có, tự xuất bản là lựa chọn thật. Nếu không, bạn sẽ cần một kênh phát hành rộng.
Bạn có một khoản tiền mà nếu sách không bán được, cuộc sống của bạn vẫn ổn không. Đừng tự xuất bản bằng tiền bạn không thể mất.
Bạn có thời gian và hứng thú với những việc ngoài viết không: làm việc với nhà in, đóng gói, trả lời tin nhắn, đi giao lưu. Nhiều tác giả phát hiện mình ghét phần này sau khi đã in cả nghìn cuốn.
Và bạn muốn gì từ cuốn sách: tiền, uy tín, cộng đồng, hay đơn giản là để lại một thứ. Mỗi mục tiêu dẫn tới một lựa chọn khác. Nếu phải chọn một điều duy nhất, bạn muốn cuốn sách này làm được gì cho bạn?
Câu hỏi thường gặp
Tự xuất bản ở Việt Nam có hợp pháp không?
Có. Tác giả có thể bỏ chi phí và làm việc với nhà xuất bản để xuất bản sách của mình. Sách vẫn phải qua biên tập, quyết định xuất bản và nộp lưu chiểu như mọi cuốn khác.
Tự xuất bản rồi có được công ty sách nhận lại không?
Có thể, nhất là khi sách đã chứng minh có người đọc. Tuy nhiên bạn cần xem lại các thoả thuận với nhà xuất bản và bên dịch vụ trước, để biết mình còn giữ những quyền nào.
Công ty sách có nhận tác giả chưa có tên tuổi không?
Có, nhiều cuốn đầu tay được công ty sách nhận. Điều họ nhìn là chất lượng bản thảo, sự phù hợp với dòng sách của họ, và người đọc tiềm năng. Tên tuổi giúp, nhưng không phải điều kiện duy nhất.
Tự xuất bản có lời nhiều hơn không?
Mỗi cuốn bán ra có thể mang về cho tác giả nhiều hơn, nhưng tác giả cũng chịu toàn bộ chi phí và rủi ro. Nếu sách bán ít, tự xuất bản có thể lỗ trong khi làm với công ty sách thì không. Không nên chọn đường chỉ vì phần trăm trên mỗi cuốn.
Làm sao kiểm tra một đơn vị dịch vụ xuất bản có uy tín?
Xin xem sách họ đã làm, liên hệ vài tác giả đã dùng dịch vụ, đọc kỹ hợp đồng từng khoản. Cẩn thận với lời hứa bán chạy hay phủ khắp nhà sách. Đơn vị uy tín sẽ minh bạch về chi phí và giới hạn.
