Tự xuất bản một cuốn sách giấy ở Việt Nam thường đi qua các bước: hoàn thiện và biên tập bản thảo, chọn một nhà xuất bản để làm việc, nộp bản thảo cùng giấy tờ, sửa theo yêu cầu biên tập của nhà xuất bản, thiết kế và dàn trang, nhận quyết định xuất bản, in, nộp lưu chiểu, rồi mới được phát hành. Bạn không nhảy cóc được bước nào, nhưng có thể làm song song vài bước.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Tập này là tấm bản đồ. Mình đi lần lượt từng chặng, nói chặng nào hay nghẽn, chặng nào có thể làm cùng lúc. Chi tiết thủ tục và thời gian thay đổi theo từng nhà xuất bản và từng giai đoạn, nên hãy dùng tập này để biết hỏi gì, rồi hỏi trực tiếp nơi bạn làm việc.
Chặng một: bản thảo sẵn sàng thật sự
Trước khi gõ cửa nhà xuất bản, bản thảo nên đã qua biên tập nội dung và biên tập câu chữ. Nhà xuất bản sẽ biên tập theo trách nhiệm của họ, nhưng trọng tâm của họ là tính đúng đắn và phù hợp quy định, không phải làm cuốn sách hay hơn.
Tự xuất bản thì bạn phải tự lo phần làm sách hay hơn. Thuê một biên tập viên độc lập là khoản đầu tư đáng nhất ở chặng này.
Chuẩn bị luôn những giấy tờ chứng minh quyền: bạn là tác giả, các hình ảnh và trích dẫn đã được phép, nếu có đồng tác giả thì có thoả thuận. Chờ tới lúc nhà xuất bản hỏi mới đi xin là mất thêm vài tuần.
Nếu sách thuộc mảng cần chuyên môn như y học, pháp luật, hãy nhờ người trong ngành đọc soát trước. Nhà xuất bản có thể yêu cầu ý kiến chuyên môn, và có sẵn thì hồ sơ đi nhanh hơn.
Chặng hai: chọn nhà xuất bản và nộp hồ sơ
Mỗi nhà xuất bản có lĩnh vực được phép và thế mạnh riêng. Sách văn học, sách thiếu nhi, sách khoa học, sách tôn giáo thường đi qua những nhà xuất bản khác nhau. Hãy xem những cuốn cùng thể loại với sách của bạn đang mang tên nhà xuất bản nào.
Nhiều nhà xuất bản có bộ phận làm việc trực tiếp với tác giả tự xuất bản. Hãy hỏi họ: cần nộp những gì, chi phí gồm những khoản nào, bên nào lo khâu nào, thời gian dự kiến ra sao, mã số sách cấp thế nào.
Hỏi rõ phần thiết kế, dàn trang, in: bạn tự làm, hay nhà xuất bản có đối tác. Tự làm thì bạn chủ động, nhưng phải đảm bảo tệp đạt yêu cầu kỹ thuật của họ.
Mọi thoả thuận nên bằng văn bản. Đừng ngại hỏi nhiều lần, vì hiểu sai ở chặng này sẽ trả giá ở chặng sau.
Chặng ba: biên tập của nhà xuất bản và quyết định xuất bản
Nhà xuất bản đăng ký đầu sách của bạn với cơ quan quản lý, rồi biên tập viên của họ đọc bản thảo. Có thể có yêu cầu sửa: một đoạn cần diễn đạt lại, một thông tin cần nguồn, một hình cần thay.
Hãy trả lời yêu cầu sửa nhanh và rõ. Nếu không đồng ý, giải thích bằng lý do cụ thể. Đây không phải lúc tranh cãi về gu, mà là lúc làm cho sách đủ điều kiện.
Song song, bạn có thể hoàn thiện bìa và dàn trang, nhưng đừng chốt bản dàn trang cuối trước khi biên tập xong, vì mỗi chỗ sửa có thể làm xô trang.
Khi bản thảo đạt, lãnh đạo nhà xuất bản ký quyết định xuất bản. Thông tin trên trang thông tin xuất bản giờ mới đủ để hoàn thiện, và bìa bốn giờ mới có mã vạch chính thức.
Chặng bốn: in và nộp lưu chiểu
Với quyết định xuất bản, bạn làm hợp đồng in với một nhà in có phép. Duyệt bản in thử, ký duyệt, rồi nhà in chạy máy. Mình đã kể kỹ chặng này ở tập về bản in thử.
Khi có sách, nhà xuất bản nộp lưu chiểu theo quy định. Sau một khoảng thời gian kể từ khi nộp, nếu không có vấn đề, sách mới được đưa ra phát hành.
Đây là khoảng chờ mà nhiều tác giả tự xuất bản quên tính, rồi hứa với người đọc một ngày ra mắt không giữ được. Hãy hỏi nhà xuất bản khoảng chờ thường là bao lâu, và đặt ngày ra mắt sau đó một chút.
Trong lúc chờ, hãy lo phần phân phối: sách về kho nào, gửi nhà sách nào, đóng gói cho đơn đặt trước thế nào.
Làm song song gì để không mất thời gian?
Trong khi nhà xuất bản biên tập, bạn có thể làm bìa, xây danh sách người đọc quan tâm, chuẩn bị trang bán hàng, liên hệ người điểm sách. Những việc này không phụ thuộc vào quyết định xuất bản.
Nhưng đừng in bìa, đừng in tờ rơi có ngày ra mắt, đừng nhận tiền đặt trước với ngày giao cụ thể trước khi có quyết định xuất bản. Nếu có yêu cầu sửa lớn, mọi thứ sẽ lùi lại.
Mình thường khuyên tác giả lập một bảng các chặng, ghi ai chịu trách nhiệm, ngày dự kiến, và cập nhật mỗi tuần. Nghe như việc của công ty, nhưng khi tự xuất bản, bạn chính là công ty.
Con đường này dài hơn nhiều người nghĩ, nhưng mỗi chặng đều có lý do. Khi cầm cuốn sách đầu tiên có tên mình trên gáy, bạn sẽ muốn nhớ mình đã đi qua những chặng nào để tới đó?
Câu hỏi thường gặp
Tự xuất bản sách mất bao lâu?
Tuỳ tình trạng bản thảo, nhà xuất bản, độ phức tạp của sách và tốc độ bạn phản hồi. Nên hỏi nhà xuất bản thời gian ước tính cho từng chặng và cộng thêm khoảng dự phòng trước khi hứa ngày ra mắt.
Chi phí tự xuất bản gồm những khoản nào?
Thường gồm biên tập, thiết kế bìa, dàn trang, chi phí làm việc với nhà xuất bản, in ấn, vận chuyển, lưu kho và quảng bá. Mức cụ thể rất khác nhau, nên hãy xin báo giá từng khoản thay vì một con số trọn gói.
Tác giả có thể tự thiết kế bìa và dàn trang không?
Có thể, nếu bạn có kỹ năng và tệp đạt yêu cầu kỹ thuật in. Tuy vậy bìa và dàn trang ảnh hưởng lớn tới việc bán sách, nên nhiều tác giả chọn thuê người chuyên nghiệp cho hai khâu này.
Nhà xuất bản có thể từ chối sách tự xuất bản không?
Có. Nhà xuất bản chịu trách nhiệm về nội dung nên có quyền yêu cầu sửa hoặc từ chối nếu sách không phù hợp. Bạn nên hỏi trước về những nội dung có thể gặp vướng để chuẩn bị.
Sách tự xuất bản có vào được nhà sách không?
Có thể, nhưng thường khó hơn sách của công ty sách vì nhà sách hay làm việc qua nhà phát hành. Nhiều tác giả tự xuất bản bán chủ yếu qua kênh trực tuyến và cộng đồng của mình.
