Một cuốn sách thường đi từ nhà in về kho của công ty sách hoặc của một nhà phát hành, rồi từ đó tỏa ra nhà sách chuỗi, nhà sách nhỏ, đại lý ở các tỉnh, sàn thương mại điện tử, hội sách và thư viện. Mỗi mắt xích giữ lại một phần giá bìa để sống, và mỗi mắt xích cũng có thể trả sách ngược về khi không bán được.
Chào bạn, đây là Nhà Phát Hành. Khi đứng trong một nhà sách, ta chỉ thấy điểm cuối của một hành trình dài. Tập này mình vẽ lại hành trình đó, để bạn hiểu vì sao sách của mình có mặt ở chỗ này mà không ở chỗ kia, và vì sao giá bìa không về trọn tay người làm sách.
Từ nhà in về kho: điểm xuất phát
Sách in xong được đóng thùng và chở về kho. Với công ty sách lớn, đó là kho riêng. Với tác giả tự xuất bản, có khi là một phòng trong nhà, có khi là kho của một dịch vụ lưu trữ.
Từ kho, sách được chia thành nhiều phần theo kế hoạch phát hành: phần cho các nhà sách, phần cho các sàn, phần giữ lại để bán trực tiếp, phần để tặng và gửi điểm sách.
Kho là nơi quyết định tốc độ. Một đơn hàng từ nhà sách ở tỉnh xa có thể mất nhiều ngày nếu kho ở xa và phải gom hàng mới gửi. Người làm phát hành có kinh nghiệm luôn tính chỗ đặt kho gần các tuyến vận chuyển chính.
Kho cũng là nơi sách bị trả về quay lại. Nên kho không chỉ là chỗ để hàng, mà còn là nơi kiểm tra, phân loại sách còn tốt và sách đã hỏng.
Nhà phát hành làm gì trong chuỗi?
Nhà phát hành là đơn vị chuyên đưa sách từ nhiều công ty sách, nhiều tác giả tới nhiều điểm bán. Họ có quan hệ với các chuỗi nhà sách, có hệ thống kho và vận chuyển, có người theo dõi hàng ở từng điểm.
Với một công ty sách nhỏ hay một tác giả tự xuất bản, tự làm việc với hàng trăm điểm bán là gần như không thể. Nhà phát hành gom việc đó lại, đổi lại họ giữ một phần chiết khấu.
Nhiều công ty sách lớn tự làm phát hành cho sách của mình, và có khi nhận phát hành thêm cho người khác. Ranh giới giữa công ty sách và nhà phát hành vì thế không phải lúc nào cũng rõ.
Khi làm việc với nhà phát hành, hãy hỏi rõ họ đưa sách tới những điểm nào, thanh toán theo kỳ nào, xử lý hàng trả về ra sao, và họ có báo cáo sách ở từng điểm không.
Các điểm cuối: nơi người đọc gặp sách
Nhà sách chuỗi có nhiều cửa hàng, thường ở thành phố lớn, có quy trình nhập hàng chặt chẽ và thường làm việc qua nhà phát hành hoặc với công ty sách đã quen.
Nhà sách nhỏ, nhà sách độc lập có ít điểm, nhưng người bán hiểu sách và hiểu khách. Một cuốn sách được chủ nhà sách nhỏ yêu thích có thể được giới thiệu tận tay cho từng người.
Đại lý sách ở các tỉnh là mắt xích quan trọng mà người làm sách ở thành phố hay quên. Nhiều người đọc ở tỉnh vẫn mua sách qua những cửa hàng này, kèm văn phòng phẩm và sách giáo khoa.
Rồi còn sàn thương mại điện tử, nhà sách trực tuyến, hội sách, đường sách, và thư viện. Mỗi nơi có người đọc khác nhau, nhịp khác nhau, và cách làm việc khác nhau.
Vì sao giá bìa không về trọn tay người làm sách?
Mỗi mắt xích trong chuỗi đều có chi phí: nhà sách trả tiền mặt bằng và nhân viên, nhà phát hành trả tiền kho và vận chuyển, sàn trả tiền cho hệ thống. Họ sống bằng phần chiết khấu trên giá bìa.
Khi sách đi qua nhiều mắt xích, tổng phần chiết khấu có thể chiếm một phần rất lớn giá bìa. Phần còn lại về công ty sách phải trả tiền in, nhuận bút, biên tập, thiết kế, và còn lời.
Đó là lý do giá sách ở Việt Nam thường là một bài toán khó. Giá cao thì người đọc ngại, giá thấp thì chuỗi không nuôi nổi. Mình không phán giá nào là đắt hay rẻ, chỉ muốn bạn hiểu vì sao con số trên bìa lại như vậy.
Với tác giả, hiểu điều này giúp tránh ngạc nhiên khi nhìn báo cáo nhuận bút, và giúp chọn kênh cho hợp với mục tiêu.
Dòng sách chảy ngược
Phần lớn sách vào nhà sách theo hình thức ký gửi hoặc có quyền trả lại. Sách không bán được sau một thời gian sẽ được trả về kho. Đây là chuyện bình thường của nghề, không phải sự cố.
Nhưng sách trả về thường không còn như mới: sờn góc, bụi, bong màng, có khi dán giá chồng lên nhau. Một phần phải bán giảm giá hoặc bỏ.
Người làm phát hành giỏi là người gửi đúng số lượng tới đúng điểm, để sách bán được nhiều và bị trả ít. Gửi tràn lan cho đủ mặt thì trông có vẻ phủ rộng, nhưng tới kỳ trả hàng thì kho đầy lại.
Nên khi ai đó nói sách của bạn đã có mặt ở hàng trăm điểm bán, câu hỏi đáng hỏi tiếp là sau vài tháng, bao nhiêu cuốn thật sự đã tới tay người đọc?
Câu hỏi thường gặp
Nhà phát hành sách khác nhà xuất bản thế nào?
Nhà xuất bản chịu trách nhiệm xuất bản và ra quyết định cho từng cuốn. Nhà phát hành đưa sách đã in tới các điểm bán. Một số đơn vị làm cả phát hành, nhưng hai vai trò này khác nhau.
Tác giả tự xuất bản có làm việc được với nhà phát hành không?
Có thể, nhưng nhà phát hành thường cân nhắc số đầu sách và khả năng bán. Sách lẻ của tác giả mới có thể khó được nhận. Hãy chuẩn bị thông tin sách, kế hoạch quảng bá và cộng đồng người đọc để thuyết phục.
Vì sao sách có ở nhà sách thành phố mà không có ở tỉnh?
Vì mỗi điểm bán nhập sách theo nhu cầu khách của họ và theo kênh phân phối họ làm việc. Sách chưa qua nhà phát hành có mạng lưới tỉnh thì khó xuống tỉnh. Sàn thương mại điện tử giúp lấp khoảng trống này.
Hội sách có đáng để tham gia không?
Hội sách giúp gặp người đọc trực tiếp, bán được sách và giới thiệu tác giả. Chi phí gian hàng, vận chuyển và nhân lực cần được tính kỹ. Với sách nhỏ, có thể gửi bán chung gian hàng với đơn vị khác.
Sách bị trả về có bán lại được không?
Sách còn tốt có thể đưa vào kênh khác. Sách hỏng nhẹ có thể bán giảm giá hoặc tặng thư viện, trường học. Hãy kiểm tra từng lô trả về để quyết định.
